گیاهان بهجت آفرین و رنگارنگ

بررسی یکی از نشانه‌های توحید

بخش زیادی از آیات قرآنی، به معرفی آفریده‌ها اختصاص دارد. خداوند درباره فلسفه نزول این آیات تاکید می‌کند که هدف این آیات آن است که آدمی متذکر نعمت‌های الهی شده و با تدبر و تفکر در آیات خلقی، ضمن شناخت آفریدگاری و پروردگاری خداوند، در همه هستی، آثار ربوبیت الهی را ببیند و هدف از آفرینش خود و هستی را بشناسد و در آن مسیر حرکت کند.

نویسنده در این مطلب به مراجعه به آیات قرآنی به تبیین یکی از نشانه‌های توحید پرداخته که با هم این مطلب را از نظر می‌گذرانیم.

لزوم تفکر در آیات خلقی

قرآن هر چند کتاب هدایت است، ولی این گونه نیست که تنها به هدایت از یک زاویه دید بنگرد و خوانندگان خود را محدود نماید، بلکه به گونه ای عمل کرده است تا انسان‌ها با توجه به تفاوت ظرفیت‌ها و درک بتوانند در مسیر هدایتی قرار گیرند. از این رو با تصریف آیات کتبی و خلقی خواسته است تا حقیقت واحدی را به همگان در هر شرایطی از فهم و درک بشناساند و بفهماند. تصریف آیات، به این معناست که حقیقت هستی امر واحد و یگانه ای همانند فعل است که در صرف به اشکال گوناگون در می‌آید تا اهداف خاصی را برآورده سازد.

هر یک از آیات خلقی الهی همانند آیات کتبی الهی بیانگر جلوه و مظاهری از یک حقیقت هستند. خداوند در آیات 27 و 28 سوره فاطر به نمونه ای اشاره می‌کند که تفکر و تدبر در آن می‌تواند در شناخت این حقیقت و مطلب یاری رساند. در این آیه آمده است: «آیا ندیدی خداوند از آسمان آبی فرستاد که از آن میوه-های رنگارنگ برآوردیم...؟! و از انسان و جنبندگان و چهار پایان انواعی با رنگ‌های مختلف آفریدیم.»

با آن که آبی که از آسمان نازل می‌شود، حقیقت یگانه‌ای است، ولی از آن تنوع گیاهی با رنگ‌های گوناگونی به وجود می‌آید. این آیه کتبی تنها به یک نمونه اشاره می‌کند تا انسان با تدبر در آن‌ها دریابد که نمی‌بایست تکثرات در موجودات به تکثر در وجود بینجامد. به این معنا که حقیقت وجود یکی است و همه موجودات، مظاهری از یک حقیقت وجودی هستند.

انسان با تفکر و تدبر در آیات خلقی و عبور از مظاهر و ظواهر هر یک از آفریده‌ها به ملکوت آن ها، می‌تواند حقیقت توحید را در یابد. از این رو در آیاتی از جمله 10 و 11 سوره نحل و آیات 62 و 63 سوره حج، بر لزوم تفکر در چگونگی و نیز رویش گیاهان توجه می‌دهد و آن را زمینه ساز راه یابی انسان به توحید بر می‌شمارد. این بدان معناست که تفکر و تدبر در یک نمونه، از جمله رویش گیاهان و تنوع در آن ها، آدمی را می‌تواند به حقیقت یکتایی و یگانگی خداوند برساند؛ زیرا تفکر و تدبر در آن‌ها به طور طبیعی آدمی را به ملکوت و توحید می‌رساند و بینش و نگرش انسان را دگرگون می‌سازد و ایمان واقعی را دل انسان می‌نشاند.

تفکر و تدبر در آیات خلقی همچنین آثار و برکات دیگری به دنبال دارد که از آن جمله می‌توان به شناخت انسان نسبت به قدرت مطلق الهی اشاره کرد. خداوند در آیه 50 سوره روم تفکر درباره رویش گیاهان را زمینه ساز آگاهی و شناخت انسان به قدرت مطلق خود معرفی می‌کند و از انسان‌ها می‌خواهد در این گونه نشانه‌های توحید تدبر و تفکر کنند و به سادگی از کنار آفریده‌های الهی و مظاهر توحید نگذرند. 

از همین آیه و آیات دیگر قرآن، این نکته نیز به دست می‌آید که تفکر و تدبر در آیات خلقی، تنها به حوزه شناخت و ایمان محدود نمی شود، بلکه آثار این شناخت در رفتار آدمی نیز آشکار می‌گردد. به عنوان نمونه تفکر و مطالعه در رویش گیاهان پس از بارندگی در حالی که پس از خشک شدن و محو و نیستی گیاهان اثری از آن‌ها به ظاهر در زمین نیست، خود نشانه ای از رستاخیز و معاد است. انسان متفکر با نگاهی به این فرآیند خشک شدن و نابودی ظاهری گیاهان و رویش دوباره پس از نزول باران، از شک نسبت به قیامت و برانگیخته شدن مردگان بیرون می‌آید و نسبت به قیامت و رستاخیز، اعتقاد و باوری استوار می‌یابد. نتیجه باور به قیامت، تغییر در رفتارهاست؛ زیرا تغییر در شناخت و بینش‌ها در نگرش‌ها و رفتارها نیز تغییر ایجاد می‌کند و انسانی که معتقد به قیامت باشد، معتقد به هدف مندی آفرینش می‌شود که بازتاب آن آگاهی به حساب رسی و ترس از مردودی در دادگاه الهی است.

بنابراین، تفکر در رویش گیاهان یا تنوع آنها و یا چگونگی و کیفیت میوه دهی آن ها، نه تنها زمینه ساز اعتقاد به توحید (بقره، آیه164؛ و رعد، آیات 3و 4؛ و روم، آیه24؛ و جاثیه، آیه5) می‌شود بلکه به سبب شناخت نسبت به هدف مندی آفرینش و آگاهی به قیامت، تغییرات رفتاری را نیز سبب می‌شود.

رویش گیاهان گوناگون و تنوع آن بر زمین مرده، نه تنها بیانگر قدرت خداوند است، (حج، آیات5 و 6 و نیز فرقان، آیات 48و 49) بلکه به سادگی نشان می‌دهد که نباید در دام تعدد مظاهر و تنوع آن افتاد، چرا که همه آن‌ها از یک حقیقت حکایت می‌کنند، چنان که همه گیاهان با تنوع خود از یک آب و خاک سود می‌برند ولی اشکال و مظاهر گوناگونی می‌یابند.

تنوع گیاهی، تصریف آیات خلقی

یکی از ویژگی‌های گیاهان، تنوع در رنگ، نوع، طعم، بو، مزه و مانند آن است. گیاه در اصطلاح به رستنی‌های کوچک چون علف و بوته در مقابل درخت گفته می‌شود. (لغت نامه، دهخدا، ج12، ص1772) ولی واژه نبت یا نبات در عربی، به هر چیز نمو کننده ای گفته می‌شود که از زمین می‌روید؛ چه ساقه داشته باشد مانند درخت یا بدون ساقه چون تاک، علف باشد؛ ولی در عرف و محاورات عرفی، واژه نبات تنها به آنچه بدون ساقه باشد، به کار می‌رود. (مفردات الفاظ قرآن کریم، ص787 و نیز نثر طوبی، ج2، ص436) بنابراین، اصل واژه نبات به هر رستنی کوچک و بزرگ با ساق و بی ساق اطلاق می‌شود هر چند که در کاربردهای عرفی تنها در بی ساق آن استعمال می‌شود.

خداوند که آفریننده گیاهان (بقره، آیه61 و انعام، آیه99 و آیات بسیار دیگر) با ایجاد تنوع در گیاهان زمینه بهره برداری متنوع از آن را برای انسان و دیگر موجودات فراهم کرده است. این تنوع در گیاهان بی ساق بیش تر از گیاهان با ساق و درختان است.

در آیات قرآنی از جمله آیات 99 سوره انعام و 24 سوره یونس، خداوند از انواع گوناگون گیاهان سخن به میان آورده است. در آیات 10 و 11 سوره نحل، تنوع گیاهی را از آیات الهی و شایان تامل و درس آموزی دانسته و در آیات17 و 25 و تا 32 سوره عبس، توجه یابی انسان به تنوع گیاهی را از موجبات شناخت خداوند و توحید و مانعی مهم در کفر آدمی بر می‌شمارد.

خداوند به نمونه‌هائی از گیاهان بی‌ساق و بوته‌های رستنی در آیات چندی اشاره کرده است. از جمله این گیاهان و بوته هایی که در قرآن به آن اشاره شده، می‌توان از پیاز (بقره، آیه 61)، خردل (انبیاء، آیه 47)، خیار (بقره، آیه 61)، ریحان (رحمن، آیات 12 و 13)، زنجبیل (انسان، آیه 17)، سیر (بقره، آیه 61)، عدس (همان)، کدو (صافات، آیه 146)، گندم (بقره، آیه 61)، خربزه (صافات، آیه 146 و نثر طوبی، ج 2، ص 595 ذیل واژه یقطین) نام برد.

گیاهان و بوته‌ها از انواع چندی چون خاردار و بی خار (غاشیه، آیه 6) تشکیل می‌شوند. ضریع گیاهی خاردار است که در دوزخ می‌روید و بسیار تلخ و بدبو و فاقد انرژی غذایی است. (غاشیه، آیات 2 و 6 و 7) از پیامبر (ص) روایت شده که ضریع چیزی است در آتش دوزخ همانند خار که تلخ تر از گیاه صبر و بدبوتر از مردار و سوزاننده تر از آتش است. (تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 565، حدیث 14) این گیاه، گرسنگی را نمی گیرد و موجب چاقی نمی‌شود.

گیاهان هم چنین می‌توانند خوشبو یا بدبو باشند که از گیاهان خوشبو می‌توان به ریحان اشاره کرد که در آیات چندی از جمله 12 سوره رحمن و 89 سوره واقعه به عنوان گیاه بهشتی از آن یاد شده است. (المیزان، ج 19، ص 98)

گیاهان دانه دار با خوشه‌های متراکم و غیرمتراکم از دیگر تنوع گیاهی است که در آیاتی از جمله 99 سوره انعام به آن اشاره شده است.

مهم‌ترین نکته‌ای که خداوند در تنوع گیاهان و میوه‌ها و طعم و مزه آن‌ها مورد توجه خردمندان قرار می‌دهد، همجواری زمین آنها و مشروب شدن از یک آب است. به این معنا که خاک و زمین و آب یکسان، موجب چنین تنوع گیاهی شگفت انگیز در نوع گیاه، میوه و طعم و مانند آن می‌شود. کسی که در این امور تدبر کند به سادگی می‌تواند از مظاهر هستی بگذرد و در ورای هر چیزی یکتایی و یگانگی را مشاهده نماید. گذر از مظاهر و رسیدن به وحدت یعنی گذر از تکثرات موجودات و آگاهی به وحدت وجود که همان خداست. (رعد، آیه 4)

از نظر خداوند، تنوع گیاهان و تدبر در آن‌ها نه تنها شایسته بلکه بایسته است (نحل، آیات 10 و 11 و طه، آیات 53 و 54) چرا که انسان با این تفکر و تدبر می‌تواند نه تنها جلوه‌های ربوبیت الهی را مشاهده کند (همان و شعرا، آیات 7 تا 9) بلکه می‌تواند به اموری دیگر چون قدرت مطلق خداوند، معاد و رستاخیز، وحدت وجود و مانند آن برسد.

البته ظاهر این تنوع آن است که همه موجودات با توجه به نیاز خود بتوانند از نعمت الهی بهره مند شوند. از این رو در آیات 24 سوره یونس و 19 و 20 سوره حجر و آیات دیگر، تنوع گیاهان را فراهم آورنده زمینه مناسب برای تغذیه انسان و انواع دام‌ها می‌داند، ولی این تنها یک وجه از وجوه این آیات متنوع خلقی است.

از دیگر تنوعاتی که در گیاهان وجود دارد می‌توان به تنوع در رنگ‌ها و گوناگونی آن اشاره کرد (زمر، آیه 21) این تنوع رنگی براساس آیه 13 سوره نحل در راستای منافع انسان هاست. از جمله کارکرد رنگ‌ها ایجاد آرامش و رهایی از بیماری‌های گوناگون چون افسردگی است.

رنگ‌ها چنان که از آیات مختلف به دست می‌آید، آثار و تاثیرات شگرفی در روح و روان آدمی به جا می‌گذارند. از جمله رنگ زرد روشن که شادی آفرین است.

از این رو خداوند در آیه 13 نحل درباره ارزش رنگ‌ها در زمین می‌فرماید: «و آنچه را که خداوند برای شما در زمین به رنگ‌های مختلف آفرید در این موضوع، نشانه روشنی برای گروهی که متذکر می‌شوند، وجود دارد.»

در آیه 21 سوره زمر نیز درباره رنگ گیاهان می‌فرماید: آیا ندیدی خداوند از آسمان آبی فرو فرستاد و آن را به صورت چشمه هایی وارد زمین نمود، سپس با آن زراعتی به عمل آورد که رنگ‌های گوناگونی دارد؟!

خداوند نقش آفرینی سبزی گیاهان در سبزی زمین را جلوه ای از اسم لطف خود می‌شمارد و می‌فرماید که سبزی زمین به سبزی گیاهان نشانه ای از لطافت و لطیف بودن خداوند است. کسی که به این لطافت سبزی و سبزه توجه می‌یابد درک درستی از لطافت الهی و لطیف بودن او نیز به دست می‌آورد. (حج، آیه 63)

خداوند در نقش گیاهان به این نکته توجه می‌دهد که گیاهان به سبب زیبایی شگفت انگیز خود نه تنها زینت بخش زمین هستند (یونس، آیه 24) بلکه موجبات مسرت و شادی انسان را نیز فراهم می‌آورند. این تاثیر شگرف و شگفت را می‌توان بویژه پس از باران لطیف مشاهده کرد که گیاهان به سر زندگی و طراوت و شادابی خاص می‌رسند و چشم و دل انسان را روشن و شاد می‌گردانند.(حج، آیه 5) در حقیقت خداوند با رویش گیاهان زیبا موجبات مسرت و شادی انسان را فراهم می‌آورد تا در زمینی بی روح قرار نگیرد و متاثر از محیط دچار بحران‌های روحی و روانی نگردد (همان و نیز ق، آیه 7)

به هر حال تنوع گیاهی موجب مسرت و شادی و شادابی بشر و حرکت متعالی به سوی متاله شدن اوست. از این رو تفکر و تدبر در این آیات بسیار مهم و با اهمیت دانسته شده است.

تفکر در عوامل رویش

بر انسان است که افزون بر تنوع گیاهی به عوامل رویش گیاهان نیز توجه پیدا کند؛ زیرا هر یک از عوامل دست اندرکار در امر رویش می‌تواند خود نشانه ای از نشانه‌های اقتدار و قدرت مطلق الهی و توحید و ربوبیت خداوندی باشد.

خداوند به مهم ترین عامل در رویش گیاهان یعنی باران در آیات 52 و 53 سوره طه اشاره می‌کند و آن را نشانه ای از ربوبیت و پروردگاری خود بر می‌شمارد و در آیات 19 و 22 به نقش بادها در جابه جایی ابرهای باران توجه می‌دهد تا انسان بفهمد که چگونه در یک فرآیند زیبا و استوار و طبیعی زمینه رویش گیاهان در بیابان‌های خشک و برهوت را فراهم می‌آورد و آب را از طریق ابرها و بادها جابه جا می‌کند تا همه زمین ازگیاهان و تنوع گیاهی و جانوری بهره مند شود و زمین به عنوان گهواره انسان فرصت رشد و پرورش او را فراهم آورد.

افزون بر این باید به نقش خاک و زمین مناسب و پاکیزه اشاره کرد که فراهم آورنده گیاهان لطیف و زیباست و اگر خاک مناسب نبود گیاهان به این زیبایی و تنوع فراهم نمی آمدند. (اعراف، آیه 58) تفکر در هر یک از این عوامل خود به تنهایی می‌تواند انسان را به توحید و ربوبیت الهی رهنمون سازد. از این رو از خردمندان می‌خواهد در این آیات تفکر کنند و زمینه را برای آبادانی زمین و نیز حرکت به سوی توحید و متاله و خدایی گشتن در خود و جامعه فراهم آورند.

فواید گیاهان

با نگاهی گذرا به فواید گیاهان می‌توان به حقایق ملکوتی این مظاهر زیبا و سرورآفرین الهی نیز دست یافت. از این رو بخشی از آیات به فواید گیاهان می‌پردازد.
از جمله فوایدی که برای گیاهان بیان شده، تغذیه انسان و جانوران است. بی گمان مهم ترین منبع غذایی بشر و جانوران گیاهان است. لذا خداوند در آیاتی از جمله 24 سوره یونس و 10 و 11 سوره نحل آن را از آیات الهی دانسته که می‌بایست در آن تفکر و تعقل کرد. از آیه 53 و 54 سوره طه به دست می‌آید که مسئله تغذیه انسان و جانوران به گیاهان، صاحبان خرد ناب را به اموری مهم و حقایق بلند می‌رساند، زیرا نهایت تفکر در این امور عقل بازدارنده را فعال می‌سازد و از شرک و مظاهر آن دور می‌سازد و آدمی را در مسیر درست قرار می‌دهد.

گیاهان همچنین زینت بخش زمین (یونس، آیه 24 و کهف، آیه 7)، سایبانی برای استراحت (صافات، آیات 139 و 146)، موجبات سرسبزی زمین (حج، آیه 63) و سرور و شادمانی آدمیان (حج، آیه 5) هستند.

مخازن فراسوی ماده برای گیاهان

هر آن چه در زمین و جهان ماده وجود دارد، در جهان فراسوی ماده و عالم دیگر مخزنی دارد که از آن جا به مقدار ظرفیت ماده نازل می‌شود. این بدان معناست که صورتی در زیر دارد هرچه در بالاستی. این صورت زمینی، نباید انسان را فریب دهد و تعدد مظاهر موجب شود که حقیقت واحد را متکثر بدانیم. و لذا خداوند باتوجه به ظرفیت و نیازهای موجودات مادی، از خزائن خود فرو می‌فرستد. (حجر، آیه 21 و المیزان، ج12، ص 140)سخن در این باره بسیار است که به لحاظ رعایت اختصار به همین اندازه بسنده می‌شود.