كلمات كليدي : قرآن پژوهي، حسد، حسادت، حسود، آثار حسد
نویسنده : محبوبه محجوب
"حسد" در لغت به معنی بدخواهی و خواستن زوال نعمت و سعادتِ دیگری است[1] و در اصطلاح نیز به معنی آرزو کردن زوال و نیستی نعمت کسی که استحقاق آن نعمت را دارد.[2]
شخص حسود در واقع با خداوند متعال به خاطر اعطا و تدبیرش در نزاع است و راضی به کار خدا نیست.[3]
حسد از منظر آیات قرآن
یکی از عمدهترین عوامل تخریب و فساد در جهان، تخریب و فسادی است که از ناحیه افراد حسود نشأت میگیرد و بدون شک ارتکاب هر گناهی برای تأمین یکی از خواستههای نفسانی است.
قرآن حسادت را عامل نخستین قتلی که در روی کره زمین رخ داده است، معرفی کرده و میفرماید:
«وَتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأ ابْنَی ءادَمَ بّالحَقِّ إذ قَرّبا قُرباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أحَدِهِما وَلَمْ یُتَقَبَّل مِنَ الآخَرِ قالَ الأقتُلَنّکَ قالَ إنّما یَتَقَبَّلَ اللهُ مِنَ المُتَّقینَ» (مائده 27)
«داستان دو فرزند آدم را به حق بر آنها بخوان هنگامی که هر کدام عملی برای تقرب به پروردگار انجام دادند، اما از یکی پذیرفته شد و از دیگری قبول نشد و او گفت به خدا سوگند تو را خواهم کشت (دیگری) گفت: به درستی که خداوند از پرهیزکاران میپذیرد »
از این آیه استفاده میشود که در زمان حضرت آدم مراسم قربانی وجود داشته و هابیل و قابیل که فرزندان حضرت آدم بودند، به دستور پدرشان عبادت قربانی را انجام دادند، ولی تنها، قربانی هابیل پذیرفته شد و برادر دیگر که قربانیاش پذیرفته نشده بود، به شدت خشمگین شد و آتش حسادت به برادرش هابیل در دل او شعله کشید و سرانجام، او را به قتل رسانید.[4]
یکبار دیگر تاریخ در حال اجرا بود و آن هم در مورد یوسف پیامبر، آنجا که برادران او به خاطر حسادت به یوسف، تصمیم به قتل او گرفتند و در نهایت او را در چاه انداختند.[5]
«قالَ قائِلُ مِنْهُمْ لاتَقْتُلُوا یُوسُفَ وَأَلقُوهُ فِی غَیابات الجُبّ یَلتَقِطْهُ بَعْضَ السَّیارَةِ إنْ کُنْتُم فعِلینَ » (یوسف 10)
«یکی از برادران گفت: یوسف را نکشید و اگر کاری میخواهید انجام دهید، او را در نهانگاه چاه بیفکنید تا بعضی از قافلهها او را بردارند و به مکان دوری ببرند »
این آیه در مورد حسادت یهودیان به مسلمانان است، که چون خودشان ایمان نداشتند، میخواستند آنها را نیز از ایمان برگردانند.
«وَدّ کَثیرٌ مِنْ أهْلِ الکِتابِ لَوْ یَرُدُونَکُمْ مِنْبَعدِ إیمنِکُمْ کُفّاراً حَسَداً مِنْ عِندِ أنفُسِهِم مِنْ بَعدِ ما تَتَبیّنَ لَهُمُ الحَقّ....»
«بسیاری از اهل کتاب دوست داشتند، که شما را بعد از ایمان آوردنتان از آن برگردانند، به خاطر حسادتی که بر ایمان شما در نفس خود داشتند، بعد از آنکه حق بر آنها روشن شده بود »(بقره 109)
خداوند در سورۀ فلق حسد را از بدترین و زشتترین صفات برشمرده و دستور داده که از شر شخص حسود به خدا پناه ببرید:
«مِنْ شَرِِّّ حاسِدٍ إذا حَسَد»(فلق 5)
«پناه میبرم به خدا از شر حسود، آنگاه که حسادت کند »
حسد در روایات
در روایات نکوهش شدیدی از حسد شده، بطوری که در مورد کمتر رذیلهای چنین نکوهشی شده است.
پیامبر اکرم (ص): «خداوند به موسی بن عمران فرموده همانا حسود از نعمتهای من ناراحت است و از قسمتی که برای بندگانم مقرر داشتهام رویگردان »
امام باقر (ع): «حسد ایمان را میخورد، همانگونه که آتش هیزم را » [6]
امام صادق (ع): «از حسادت کردن به یکدیگر بپرهیزید؛ زیرا کفر، ریشهاش حسادت است »
فضیل عیاض روایت کرده که حضرت صادق (ع) فرمودند: «همانا مؤمن غبطه میخورد و حسد نمیورزد، ولی منافق حسد میورزد و غبطه نمیخورد »[7]
آثار سوء حسد از نظر امام علی (ع):
1- حسود دائماً ناراحت است و این سبب بیماری جسمی و روحی او میشود.
2- حسد ریشه ایمان را خورده و انسان را نابود میکند.
3- حسد حجاب ضخیمی در برابر معرفت و شناخت حقایق است.
4- فرد حسود به همه مردم حتی نزدیکانش حسادت میکند و این امر باعث از دست دادن دوستانش میشود.
5- حسود هرگز به سیادت و بزرگی نمیرسد.
6- حسود بسیار حسرت و اندوه دارد و گناهانش پیوسته افزوده میشود.[8]
درمان حسد
برای درمان هر یک از رذایل اخلاقی دو راه وجود دارد.
درمان علمی: انسان باید به پیامدها و آثار ویرانگر حسد در زندگی و روح و روان خود بنگرد و اینکه چقدر برای دین و دنیای او مضرّ است و در آن اندیشه کند، شاید متنبّه شود.
درمان عملی: مواظبت بر آثار خیرخواهی که ضد حسد است، یعنی به کسی که حسادت میکند، برعکس آن عمل کرده و دائماً صفات خوب و نیک او را بیان کرده، تا برای خودش ملکه شده و دست از حسادت بردارد.[9]