توكل‌ چيست و چه ثمراتی دارد؟

يكي از سبب‌هاي مهم معنوي براي رسيدن به اهداف در جهان مادي توكل بر خداوند است كه اگر اين روحيه و خصلت يعني توكل در دل انسان جا باز كند اراده انسان آهنين و قوي خواهد شد، به نحوي كه هيچ گونه سستي و نوميدي به او دست نمي‌دهد، زيرا خودش را به قدرتي ما فوق همه قدرت‌ها وصل نموده است. معناي لفظي توكل همان وكيل گرفتن و كار را بر عهده كسي گذاشتن است و معناي اصطلاحي آن اين است كه انسان در همه كارها خداوند را سبب ساز اصلي بداند و اينكه هيچ امري بدون اذن او واقع نمي‌شود و خلاصه اينكه مصلحت خود را به حضرت حق واگذار و تفويض نمايد ولي در تطبيق معناي توكل بر مصاديق آن افراط و تفريط‌هاي زيادي صورت گرفته است. گاهي بعضي از افراد سستي، سهل‌انگاري و عدم جهد و تلاش را به حساب توكل كردن به خدا مي‌گذارند، در حالي كه چنانكه گفته شد نظام عالم نظام سبب و مسببي است و خداوند براي رسيدن به هر هدفي راهي مشخص كرده سعي و تلاش او را ستوده است. يكي از سبب‌هاي مهم معنوي توكل بر خداوند عزوجل است. اگر اين روحيه و خصلت يعني توكل در دل انسان جا باز كند اراده انسان آهنين و قوي خواهد شد، به نحوي كه هيچ گونه سستي و ترس و نوميدي به او دست نمي‌دهد، زيرا خودش را به قدرتي مافوق همه قدرت‌ها وصل نموده است. توكل به عنوان يك صفت برجسته نفساني آثار و بركاتي دارد كه در آيات و روايات به آن اشاره شده است: خداوند توكل‌كنندگان را دوست دارد. يكي از مهم‌ترين دستاوردهاي توكل اين است كه انسان متوكل محبوب خدا مي‌شود و كسي كه محبوب خداوند شود همه عالم او را دوست خواهند داشت، زيرا همه عالم كارگزار خداوند است. چيزي نيست مگر اينكه خداوند را با حمد تسبيح مي‌كند. اين گزاره مي‌رساند كه همه عالم در تسخير اراده الهي هستند و عالم جنود حق هستند. كسي كه رابطه اش با حق تعالي صميمي‌و دوستانه شد قهرا جنود و اطاعت‌كنندگان او هم رابطه دوستانه با آن شخص خواهند داشت. از طرفي كسي كه خداوند او را دوست بدارد آثار بسيار عالي دنيوي و اخروي براي او خواهد داشت. انسان متوكل از تسلط شيطان مصون است. از اين آيه استفاده مي‌شود اگر انسان به معناي واقعي بر خداوند توكل كند از وسوسه شيطان مصونيت پيدا مي‌كند و خداوند او را در تشخيص و تمييز حق از باطل كمك مي‌كند. همچنين خداوند او را در پيمودن راه حقي كه درست تشخيص داده كمك مي‌كند و موانع را برطرف مي‌سازد و هرگونه سختي و مشكل را به آساني تبديل مي‌نمايد و گاهي حق تعالي او را به وسيله دشمنش به مقصد مي‌رساند، چرا كه همه‌چيز در دست اوست و همه آسمان‌ها و زمين لشكريان اويند. در مجموع كساني كه دو صفت ايمان و توكل بر پروردگار را دارند شيطان تسلطي بر آنها ندارد.

برآورده شدن حاجات متوكلين

هر كس به خداوند توكل نمايد خداوند او را كافي است، يعني او را به مقصد و آرزويش مي‌رساند و چون خداوند اراده كرده بنده اش را به مطلوب برساند هيچ مانعي در برابر خداوند سبحان نمي‌تواند ايستادگي و خودنمايي كند. خداوند به هرچه بخواهد مي‌رسد و البته خداوند متعال براي هر چيزي اندازه اي قرار داده است. يكي از دلايل عدم استجابت دعاها و برآورده نشدن حاجات اين است كه گاهي لطف خدا به كسي در عدم استجابت دعاي اوست، زيرا مصلحت او نيست و اين مصلحت را خداوند بهتر مي‌داند. چه بسا بنده اي ظرفيت ندارد و اگر آن دعا و حاجت او برآورده شود طغيان مي‌كند و ايمان، عبوديت و انسانيت را كه گوهرهاي گرانبهاي اوست از دست مي‌دهد. لذا خداوند رئوف كه از مادر به طفل مهربان‌تر و بلكه از انسان به خودش مهربان‌تر است بعضي دعاها و خواسته‌هاي او را مستجاب نمي‌فرمايد. چيزي كه مسلم است اين است كه هر ظرفي به اندازه ظرفيت خودش بهره مند مي‌شود. مثلا با آن رحمت الهي كه از آسمان نازل مي‌شود. اگر شما يك استكان را براي ذخيره باران در نظر گرفته باشيد به همان اندازه استكان از اين رحمت الهي بهره مند مي‌شويد و اگر ظرف بزرگ‌تري داشته باشيد به همان اندازه از رحمت الهي استفاده مي‌كنيد. بنابراين‌باران رحمت الهي بر همه موجودات مي‌بارد اما هرموجودي به اندازه ظرفيت خودش از آن بهره برداري مي‌كند و امدادهاي غيبي و عنايات الهي به مخلوقات هم شبيه همين باران است. در دستگاه نظام عالم ظلم، تبعيض و پارتي بازي وجود ندارد و خداوند سفره لطف خودش را مثل ريزش باران در مقابل همه بندگان گسترده است، ولي هر كس به اندازه ظرفيت وجودي خودش بهره‌مند است و مثال‌هايي كه زده شد هر يك از اينها اندازه و ظرفيت طبيعي و جبري خودش را دارد و قابل انقباض و انبساط نيست، ولي ابعاد نفساني و معنوي انسان اين طور نيست چرا كه مقدار ظرفيت وجودي انسان و ميزان بهره مندي او از امدادهاي الهي، مستقيما به اراده و اختيار خودش بستگي دارد.