تعاون Cooperation

كلمات كليدي : تعاون، همكاري، همياري، اصول تعاون، اهداف تعاون

نویسنده : سيف اله قنبري نيك

تعاون در مفهوم عام به معنای همکاری، مساعدت، یاریگری و رعایت منافع جمعی آمده است.

تعاون به مفهوم خاص آن، به نوع مشخصی از کارکردن با یکدیگر اشاره دارد؛ که از طریق تشکیل سازمان رسمی و به‌کارگیری روش‌های مدیریتی خاص، دسترسی به اهداف مشترک را امکان‌پذیر می‌سازد. به عبارت دیگر؛ تعاون یعنی همکاری و همیاری عده‌ای از اشخاص حقیقی و یا حقوقی با یکدیگر، درجهت رفع نیازمندی‌های مشترک اعضا و یا رسیدن به هدفی خاص با تشکل در یک شرکت تعاونی و پذیرش اصول و مقررات آن که در واقع متضمن این معناست: "یکی برای همه و همه برای یکی."[1]

پراکاش (Prakash) از صاحب‌نظران تعاون آسیا، تعاونی را این‌گونه تعریف کرده است: «مؤسسات تعاونی، سازمان‌هایی هستند که در زمره انواع سازمان‌های داوطلبانه یا غیر دولتی قرار می‌گیرند. تعاونی‌ها سازمان‌هایی مردمی هستند که توسط خود اعضاء و اختیار کامل آن‌ها تشکیل و به روش صحیح و دموکراتیک و منطبق با اصول بین‌المللی تعاون، اداره می‌شوند»[2]

تعاون به مفهوم امروزی آن که در قالب شرکت‌ها و اتحادیه‌های تعاونی و دارای اصول و قواعد مشخص و از پیش‌تدوین‌شده مشخص شده‌اند، از سابقه‌ای حدود 150 ساله برخوردار است. وقوع انقلاب صنعتی و گسترش بهره‌برداری از ماشین و سایر اختراعات علمی و فنی، موجب تحولات و دگرگونی‌های وسیع و شگرف در اوضاع اقتصادی و روابط اجتماعی کشورهای غرب اروپا گردید. توسعه واحدهای صنعتی، جایگزینی نیروی ماشین به‌جای انسان، تعطیلی کارگاه‌های خانگی، بیکاری و آوارگی صاحبان حرف و صنایع دستی، مهاجرت وسیع نیروی کار از روستاها و مزارع به شهرها و واحدهای صنعتی، موجبات گسترش نابرابری اقتصادی و اجتماعی، گرانی قیمت مواد مصرفی و افزایش فقر، بیکاری و فلاکت طبقات کم‌درآمد را فراهم نمود. اولین شرکت تعاونی جهان در سال 1844 در شهر کوچک راچدیل انگلستان توسط 28 کارگر بافنده و با سرمایه ناچیز 28 لیره، در حالی تأسیس گردید، که کشورشان در بحران بی‌عدالتی، بیکاری، گرانی و فقر روزافزون طبقات کم‌درآمد به سر می‌برد. شرایط بحرانی، اندیشمندان و صاحب‌نظران اقتصادی و اجتماعی را بر آن داشت تا نظرات و راه‌حل‌های اصلاحی برای بهبود وضعیت اقشار کم‌درآمد و سعادت آحاد جامعه ارائه نمایند. یکی از این اندیشمندان رابرت اوئن (Robert Oen: 1770-1858) انگلیسی بود که با مطالعه وضع زندگی کارگران کارخانه‌اش، نظریه شرکت‌های تعاونی را ارائه داد و برای تحقق آرمان‌های نوآورانه خود به آمریکا رفت و دهکده تعاونی را ایجاد نمود.[3]

تعاون در ایران

ایرانیان همواره شیوه‌های متنوع تعاونی را در فعالیت‌های اقتصادی مانند: حفر قنات، احداث کانال‌های آب‌رسانی، کاشت و داشت محصولات کشاورزی، نگهداری و پرورش دام، فراوری تولیدات دامی و ... را برای غلبه بر شرایط سخت اقلیمی به کار می‌گرفتند. علاوه‌بر آن، آموزه‌های دینی و تأکیدات دین مبین اسلام نسبت به کمک به همنوعان، همکاری در کارهای نیک، یاری رساندن به نیازمندان و مشاوره در امور، زمینه نهادینه‌شدن شیوه‌های تعاونی را فراهم نموده است. در طول تاریخ، نهادهای تعاونی‌گونه مذهبی مانند وقف، صدقه، قرض‌الحسنه، زکات، هبه و ... خدمات بسیاری برای نیازمندان ارائه نموده‌اند. اما آغاز تعاون به‌معنای رسمی و قانونی آن با تصویب قانون تجارت در سال‌های 1303 و 1304 آغاز گردید. اولین شرکت در سال 1314 توسط اداره فلاحت در شهرستان گرمسار تشکیل گردید.[4]

تدوین‌کنندگان قانون اساسی به دلیل اهمیت تعاون آن را در کنار بخش‌های دولتی و خصوصی به‌عنوان یکی از بخش‌های سه‌گانه اقتصاد جمهوری اسلامی ایران معرفی نموده‌اند.[5]

تعاون از منظر اسلام

هدف از "تعاون" همکاری فرد یا گروه با دیگران است و تفاوت آن با "معاونت"، در این است که تعاون یعنی "کمک متقابل"، ولی معاونت تنها "کمک یکی به دیگری" است؛ بنابراین می‌توان "تعاون" را همکاری متقابل و "معاونت" را یاری کردن دیگران تفسیر کرد. تعاون زیربنای تمامی ادیان جهان است. به طوری‌ که بدون وجود تعاون، "دین"، مفهومی ندارد؛ زیرا هدف از دین، ایجاد همکاری و تجانس میان مردم است؛ چنانکه در قرآن آمده است:

تعاونوا علی البر و التقوی و لا تعاونوا علی الاثم و العدوان[6]

«در نیکوکاری و پرهیزگاری، باهم، همکاری کنید و در گناه و تجاوز، باهم همکاری نکنید و از خدای بترسید که او به سختی عقوبت می‌کند» این آیه، یک اصل کلی اسلامی را بیان می‌کند که مسائل اجتماعی، حقوقی، اخلاقی و سیاسی را شامل می‌شود. بر اساس این اصل، مسلمانان در کارهای نیک، تعاون و همکاری می‌کنند؛ اما همکاری در اهداف باطل، از نظر اسلام جرم است. پس، از آنجا که هدف اسلام، تشکیل جامعه‌ای است که افراد در آن با مساعدت و همکاری یکدیگر مشکلات موجود را حل می‌نمایند، اصل تعاون به‌عنوان یکی از اصول مهم جامعه اسلامی به نظر می‌آید.

اهمیت تعاون

اهمیت تعاون و نهادها، برای حیات سیاسی کشورهای در حال توسعه، در این است که شرکت‌های تعاونی از طریق اصول و عقاید خویش، شرایطی را به وجود می‌آورند، که مردم این کشورها، به‌تدریج و به طرز سیستماتیک، جهت اداره و رهبری سیاسی و ایجاد حس مسئولیت‌پذیری، آماده و تربیت شوند. بدین‌سان شرکت‌های تعاونی زمینه‌های لازم را جهت شکل‌دادن به نوعی حکومت دموکراسی، مهیا می‌سازند. طبیعی است که جنبش تعاونی، قادر است برای نیل به مقاصد اساسی دولت در زمینه آزادی و عدالت از طریق اصول و عقاید خویش، شرایط فوق را به وجود ‌بیاورد.

تعاون بر اندیشه‌های بنیادی بشر همچون عدالت، دموکراسی، مساوات، انصاف، صداقت، برابری و ... استوار است.

مهم‌ترین ویژگی‌های تعاونی

مهم‌ترین ویژگی‌های تعاونی از قرار زیر است:

- شخصیت‌های حقوقی مستقل؛

- اجتماع داوطلبانه و ارادی افراد؛

- برای تأمین نیازها یا اهداف مشترک به وجود می‌آیند؛

- اداره و نظارت آن‌ها به شیوه دموکراتیک است؛

- مالکیت آن‌ها جمعی و مشترک است.[7]

اهداف تعاون

. ایجاد و تأمین شرایط و امکانات کار برای همه، به منظور رسیدن به اشتغال کامل؛

. قراردادن وسایل کار، در اختیار کسانی که قادر به کارند؛ ولی وسایل کار ندارند؛

. پیش‌گیری از تمرکز و تداول ثروت در دست افراد و گروه‌های خاص جهت تحقق عدالت اجتماعی؛

. جلوگیری از کارفرمای مطلق شدن دولت؛

. قرار گرفتن مدیریت، سرمایه و منافع حاصله در اختیار نیروی کار و تشویق بهره‌برداری مستقیم از حاصل کار خود؛

. پیش‌گیری از انحصار، احتکار، تورم و اضرار به غیر؛

. توسعه و تحکیم مشارکت و تعاون عمومی بین همه مردم.[8]

اصول بخش تعاون

اصول تعاون رهنمودهایی است که رعایت آن‌ها، راه رسیدن به ارزش‌ها را هموار می‌سازد. این اصول بر هفت اصل استوار است:

1. عضویت اختیاری و آزاد؛ تعاونی‌ها، سازمان‌هایی اختیاری هستند که عضویت در آن‌ها برای تمام افرادی که بتوانند از خدمات آن‌ها استفاده کنند و مسئولیت‌های ناشی از عضویت را بپذیرند، بدون تبعیضات جنسی، اجتماعی، نژادی، سیاسی یا مذهبی آزاد است؛
2. کنترل دموکراتیک؛ تعاونی‌ها سازمان‌هایی دموکراتیک هستند و توسط اعضای خود که فعالانه در سیاست‌گذاری و اتخاذ تصمیمات مشارکت می‌کنند، کنترل می‌شوند. مردان و زنانی که به عنوان نمایندگان منتخب خدمت می‌کنند، در مقابل اعضاء، مسئولند. در تعاونی‌های سطح اول (شرکت‌های تعاونی)، اعضاء از حق رأی مساوی برخوردارند (یک عضو، یک رای). همچنین تعاونی‌ها، در سطوح دیگر به شکلی دموکراتیک سازمان می‌یابند؛
3. مشارکت اقتصادی؛ اعضاء به طور منصفانه و با کنترل دموکراتیک، سرمایه تعاونی خود را تأمین می‌کنند. آن‌ها معمولا متناسب با سرمایه پرداخت‌شده خود، که یکی از شرایط عضویت می‌باشد، سود محدودی، در صورت وجود،دریافت می‌دارند؛
4. خودگردانی و عدم وابستگی؛ تعاونی‌ها، سازمان‌هایی خودگردان و خودیار هستند که توسط اعضاء کنترل می‌شوند؛
5. آموزش، کارورزی و اطلاع‌رسانی؛ تعاونی‌ها برای اعضاء، نمایندگان منتخب، مدیران و کارکنان خود، آموزش و کارورزی فراهم می‌آورند؛ به طوری که آن‌ها بتوانند به نحو مؤثر به پیشرفت تعاونی خود، کمک کنند؛
6. همکاری بین تعاونی‌ها؛ تعاونی‌ها از طریق همکاری با یکدیگر، در سازمان‌های محلی، ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی، به اعضای خود به مؤثرترین طریق خدمت کرده و نهضت تعاونی را تقویت می‌کنند؛
7. توجه به جامعه؛ تعاونی‌ها در عین حال که به نیازها و خواست‌های اعضاء می‌پردازند، برای توسعه پایدار جوامع خود فعالیت می‌کنند.[9]

شرکت تعاونی

شرکت تعاونی، شرکتی است که در آن یک گروه از افراد جامعه با میل و علاقه برای رسیدن به اهداف مشترک اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، طبق اساس‌نامه شرکت‌های تعاونی و قوانین مربوط، دور هم جمع شده و به صورت عادلانه، با سرمایه‌گذاری مشترک، فعالیتی را شروع نموده و در سود و زیان آن نیز سهیم می‌گردند. این شرکت، بر پایه اصول تعاون و تفاهم متقابل تشکیل شده و انگیزه اعضای آن، صرفا تجاری نیست و در آن همیاری، حرف اول را می‌زند.