امامت، فرهنگ اسلامي
باقر حبیبی
نیایش ائمه، کتاب معارف امامت
راههای گوناگونی برای شناخت مفهوم امام در فرهنگ اسلامی وجود دارد. از آن جایی که امام در بینش اسلامی به ویژه شیعه از جایگاه خاص و بلندی برخوردار است، شناخت آن ضرورت خاصی نیز مییابد.
راه شناخت مفهوم اصطلاح کلیدی «امام» آن است که به منابع دست اول و اصیل اسلامی از جمله کتاب و سنت معتبر مراجعه کنیم.
پس از قرآن که کتاب نازل است بی گمان محکم ترین و استوارترین منبع و مستند برای شناخت مفهومی و معنایی و حتی مصداقی آن، کتاب صاعد است که ما از آن به دعاهای ماثور تعبیر میکنیم. از آن جایی که پاسخهای امامان و یا سخنرانیها و نامهها و دیگر مواردی که از امامان معصوم(ع) در این باره وارد شده همگی تحت شرایط و مقتضیات خاصی انجام شده و پاسخها با توجه به فهم مخاطب بوده و یا تحت شرایطی خاص نامه ای نوشته و سخنرانی انجام شده است نمی توان آن را پاسخهای کامل دانست؛زیرا درصدی از حقیقت را برمی تاباند نه همه آن را. بنابراین لازم است به موارد دیگری تمسک جست که امامان توانسته اند در این فرصت و شرایط همه آن چه حق مطلب است را ادا نمایند.
دعاهای امامان معصوم(ع) از آن جایی که مخاطب آن خداست و دور از شرایط تحمیلی و مقتضیات دیگر بیان شده، بهترین وکامل ترین منبع برای شناخت اصطلاح واقعی امام در مفهوم قرآنی و برداشت و تفسیری شیعی آن است.
در دعاهای امامان معصوم(ع) با خدای خود، جلوههای بلندی از نقش و جایگاه والای امام معصوم در هستی و قرب الهی تبیین و معرفی شده است. امامان(ع) در نیایشهای خود، امامت را چنان که هست معنا میکنند و چنان که امام در هستی عمل میکند و موقعیت و منزلت دارد، معرفی میشوند.
جایگاه امام معصوم در هستی
امام معصوم(ع) در این نیایشها کسی است که در مقام ربوبیت طولی و خلافت الهی نشسته است و نه تنها در مقام تشریع در ادامه مسیر نبوت و رسالت عمل میکند، بلکه در مقام انسان کامل و خلافت الهی و ربوبیت طولی بر بشر و هستی در تکوین تصرف مینماید و هر کسی را به کمال لایق و شایسته خود میرساند و به هر چیزی در هستی مدد میرساند تا خود را بشناسد و دریابد و به کمال شایسته برسد.
نیایشهای امامان(ع) همواره دارای فرازها و بندهایی در این باره بوده است و برخی از نیایشها حتی با هدف معرفی مفهوم امامت در تفکر قرآنی شیعی صادر شده است و امامان معصوم(ع) با استفاده از دعا مفاهیم بلندی را که صعب مستصعب است به دیگران از همه نسلها و عصرها انتقال دادهاند.
از جمله این دعاها میتوان «زیارت جامعه کبیره» را بیان داشت که از امام هادی(ع) در زمانی صادر شد که در مفهوم امامت و جایگاه و نقش او تشکیکها و تردیدهایی بوجود آمده بود. این تردیدها به سبب ادعاهای برخی از نااهلان و مدعیان امامت دروغین بود که از عصر امام زین العابدین(ع) آغاز شده بود و کسانی در زمان امام و به ویژه پس از رحلت آن بزرگوار، اقدام به معرفی خود و یا کسانی به عنوان امام کرده بودند که هیچ گونه ظرفیت و توانی در این باره را نداشتند و از هرگونه لیاقت امامت ظاهری و خلافت باطنی بی بهره بودند.
مرامنامه امامت شناسی
از این رو امام هادی(ع) با بهره گیری از قالب دعا به شکل زیارت جامعه میکوشد تا مفاهیم امامت در اندیشه و باور اسلامی شیعی را به نسلهای آینده انتقال دهد. براین اساس میتوان گفت که زیارت جامعه، مرامنامه امامت شناسی شیعی براساس آموزههای قرآنی و باطن و حقایق و اشارت وحیانی است.
حجت الاسلام مودب در اینباره مینویسد: درباره ویژگیهای انسان کامل مطالب فراوانی در قرآن مجید و روایات و ادعیه و زیارتها و نیز در کتابهای کلامی و فلسفی و عرفان مطرح شده است. علت توجه زیاد به این موضوع، نقش و جایگاه خاص انسان کامل به عنوان خلیفه خدای سبحان است که هم در عالم تکوین، مسئولیت خطیری دارد و هم در عالم تشریع و از آن جا که هر فیض و عنایت الهی به واسطه او به سایر موجودات میرسد، لازم است که درباره ابعاد گوناگون وجودی وی مطالعات بیشتری- افزون بر آن چه در حال حاضر در دسترس است- صورت گیرد.
پژوهش درباره انسان کامل فقط تحقیق علمی نیست، بلکه در عرصه عمل هم فواید بی شماری دربردارد. (سیدرضا مودب، تاریخ حدیث، چاپ نخست)
زیارت نامههایی که تحت عنوان زیارت جامعه یاد شده اند، مضامینی اند که به وسیله آنها میتوان همه ائمه هدی(ع) را زیارت کرد. شاید علت دیگر این وجه نام گذاری، تصویر نسبتا جامعی است که در این زیارتها از ائمه(ع) ارائه شده است. (سیمای ائمه(ع) در شرح زیارت جامعه کبیره، علی نظامی، ج1، ص 20 و 21)
زیارت جامعه، زیارتی است که آن را شیخ طوسی در «تهذیب» و شیخ صدوق در «من لایحضره الفقیه» نقل کرده اند. مرحوم مجلسی درباره آن میگوید: «این زیارت بهترین زیارت جامعه از نظر متن و سند و فصیح ترین و بلیغ ترین آن هاست.» پدر ایشان نیز در «شرح من لایحضره الفقیه» میگوید:«این زیارت، بهترین زیارت و کامل ترین آن هاست و من همواره در پرتو آن به زیارت ائمه(ع) در اعتاب مقدسه نایل میشدم. (مفاتیح الجنان، زیارت دوم از زیارتهای جامعه)
یکی از کاربردهای آن، ارتباط بهتر و صحیح تر با امام برای نایل شدن به فیوضات الهی است که در قالب زیارت و توسل و یاری خواهی از ارواح مقدس و مطهر مطرح است. کاربرد دیگر آن در بحث شفاعت است و این که آیا در برزخ هم، شفاعت وجود دارد یا مختص به عالم قیامت است؟و این که چند نوع شفاعت وجود دارد و حد و اندازه آن چیست؟ و مباحثی از این قبیل.زیارت جامعه، بسان سیل از کوهسار وجود هادی امت، حضرت ابوالحسن ثالث، علی بن محمدنقی(ع) سرازیر شده است و در آن در پوشش بیان فضائل انسان کامل، معارف عمیق توحیدی و ولایی، مطرح شده است. امام هادی(ع) در این زیارت، ائمه اطهار(ع) را با جلوههای گوناگون مطرح ساخته تا زائر، آنان را از زوایای مختلف تماشا کرده و الگوی خود قرار دهد.
در این زیارت، مهمان با انواع غذاهای امام شناسی، بزرگ داشته میشود. در واقع این بیانات عرشی امام علی النقی، یک دوره امام شناسی است. متن این عبارتها به گونه ای است که صدور آن از غیر معصوم(ع) محال است. وانگهی مضامین آن با قرآن هماهنگ است و این، نکته ای است که پژوهشگر را از بحث سندی آن بی نیاز میسازد. امام(ع) نه تنها به شیوه دعا و نیایش، جایگاه تشریعی و تکوینی امام معصوم(ع) را نشان میدهد و تشریح میکند، بلکه در مقام معرفی علمی و عملی خود به عنوان مصداق عینی و خارجی به اشکال مختلف میکوشد تا آن را نشان دهد.
در خصوص علت اولیه صدور این زیارت، در روایت و گزارشهای تاریخی نقل شده که شخصی به نام «موسی بن عبدالله نخعی» به حضرت علی النقی(ع) عرض کرد: «یابن رسول الله! مرا به زیارتی با بلاغت کامل آموزش ده که هرگاه درصدد بودم یکی از شما را زیارت کنم، از آن طریق باشد. آن گاه حجت علی الاطلاق خداوند متعال، امام هادی(ع) این زیارت را بیان فرمودند.
برتری علمی امام هادی(ع)
«متوکل» از عالم بزرگ عصر خویش «یعقوب بن اسحاق» مشهور به «ابن سکیت» خواست که از امام هادی(ع) سوالاتی بپرسد تا حضرت(ع) از جواب بازماند و از مقام و شوکت امام(ع) بکاهد. ابن سکیت سوالی دشوار آماده کرد. در کاخ عباسی انجمن علمی فراهم شد که در آن، متکلمین، فقها و در راس آنان متوکل در آن جمع بودند. ابن سکیت از امام هادی(ع) این سوال را مطرح کرد: «چرا خداوند معجزات پیامبران را گوناگون قرار داد؟ چرا خدا موسی را با معجزه عصا و ید بیضاء، عیسی را با معجزه بهبود بخشیدن به افراد مبتلابه مرض پیسی و نابینا و زنده کردن مردگان و محمد(ص) را با معجزه قرآن و شمشیر مبعوث کرد؟ امام(ع) در پاسخ فرمودند: «خداوند موسی را با معجزه عصا و ید بیضا، در زمانی مبعوث کرد که سحر، عنصر غالب جامعه بود، بنابراین خداوند با این معجزه او را برانگیخت تا سحر آنان را مغلوب اعجاز خود کند و آنان را مبهوت و درمانده کند و حجت را به آنان تمام نماید. عیسی را با اعجاز درمان برص و کوری و زنده کردن مردگان به اذن خدا در زمانی فرستاد که طب و پزشکی در جامعه غالب بود. خداوند پیامبر اسلام(ص) را با قرآن و شمشیر در زمانی برانگیخت که شعر و شمشیر بر جامعه مسلط بود. پیامبر(ص) نیز با قرآن تابان و شمشیر بران، شاعران را مبهوت و شمشیرکشان را منکوب کرد و حجت حق را برایشان ثابت کرد.
در مقابل جواب امام(ص)، ابن سکیت پرسید: «پس الان حجت چیست؟» حضرت امام هادی(ع) فرمود: «عقل، که دروغ پرداز بر خداوند را میشناسد و او را تکذیب میکند.» ابن سکیت اظهار درماندگی و ناتوانی کرد و از ادامه بحث خودداری کرد. «یحیی بن اکثم» شروع به توبیخ کردن او کرد و گفت:«ابن سکیت را چه به مناظره»(شریف قرشی، باقر، تحلیلی از زندگانی امام هادی(ع))