وهمیات

كلمات كليدي : وهميات، حس، عقل، مغالطه

نویسنده : مهدي افضلي

یکی از مبادی قیاس‌ها وهمیات است. وهمیات قضایایی کاذبی است که قوه واهمه، علیرغم حکم عقل حکمی را صادر می‌کند و خلاف آنرا نمی‌پذیرد. البته وهم در صدور احکام تابع حواس است، اگر چیزی را حواس بپذیرد و عقل در مورد آن حکمی صادر کند وهم نیز مخالفتی نمی‌کند؛ تمام مشکلات از زمانی آغاز می‌شود که عقل احکامی صادر کند که از قلمرو حس بیرون باشد، در این صورت قوه واهمه پرچم مخالفت برداشته و زیر بار آن نمی‌رود. به دلیل آن‌که وهم در صدور حکم تابع حس است اگر حکمی در این دایره صادر کند قابل قبول است،‌ از باب نمونه قوه وهم چنین حکم می‌کند که "دو جسم نمی‌توانند در یک مکان باشند" یا این‌که "یک جسم نمی‌تواند در دو مکان باشد". این احکام قابل قبول است، ولی وقتی می‌خواهد امور عقلی را جامه حسی بپوشاند گرفتار مغالطه شده و احکام نادرست صادر می‌کند.

منطق‌دانان معتقدند احکام وهمی، برغم کذب‌شان از چنان قدرتی برخوردارند که انسان به آسانی نمی‌تواند خلاف آنرا بپذیرد. چنان در نفس انسان راسخ‌اند که بازشناسی‌شان از اولیات عقلی دشوار است. راز این رسوخ را در این جسته‌اند که در فرایندی که قوای انسانی فعال می‌شوند، وهم پس از حس و پیش از عقل قرار دارد. صدور احکام حسی برای انسان مشکل نیست، به آسانی می‌تواند بگوید این گل خوشبو است، صدای بلبل گوش‌نواز است و مانند آن. پس از آن نوبت وهم می‌رسد که در احکام خود تابع و مطیع حس است. ولی وقتی انسان گام از مراحل حسی و وهمی فراتر نهد و به معانی کلی دست یابد، هنگامی‌که می‌خواهد حکم صادر کند وهم مانع می‌شود. عقل در مورد وجود حقایق فرازمانی و فرامکانی سخن می‌گوید، ولی وهم اشیای فراتر از افق زمان و مکان را نمی‌تواند بپذیرد، لذا رد می‌کند. از باب نمونه با این‌که عقل به طور قطعی حکم صادر می‌کند که خداوند متعال موجود زمان‌مند و مکان‌بند نیست، وهم آنرا نمی‌پذیرد. هرکسی به تناسب سن و معلومات خویش تصویری از خدا در ذهن خویش ترسیم می‌کند. چنان‌که در تاریخ علم کلام اسلامی کسانی یافت می‌شوند که خداوند را دارای جسم می‌انگارند و به شدت بر این تلقی اصرار دارند. در نظر بسیاری از مردم موجود با محسوس تساوی دارد، هرچیز محسوس موجود است و هر چیز موجود محسوس است. صدور چنین احکامی به دلیل آن است که این گونه افراد از مرحله ادراک وهمی فراتر نرفته و صرفا در دایره محسوسات و موهومات می‌چرخند. بیشتر مغالطاتی ‌که در عالم اندیشه رخنه می‌کنند از همین طریق است، کاربرد موهومات ناظر به امور عقلی نیز تنها در صنعت مغالطه است. ولی عقل سلیم تحت تاثیر وهم قرار نگرفته و زیر بار احکام آن نمی‌رود و کذب احکام صادره را کشف می‌کند.