نهج
البلاغه كتابى است كه به اعتراف تمام دانشمندان جهان، از نظر فصاحت و بلاغت پس از
قرآن كريم مثل و مانندى ندارد. نهج البلاغه كه در سه بخش خطبهها، نامهها، حكمتها
توسط سيد رضى رحمهالله عليه به نظم درآورده شده كتاب ارزشمندى است كه شريف رضى ره
در اين مورد مى فرمايد: نهج البلاغه كتابى است از سخنان مولى اميرالمومنين على
عليه السلام كه از جهت بلاغت شگفتيهايى و از جهت فصاحت شيوايى و تازگيهايى و از
زبان عرب و كلمات درخشان و نافذ دينى و دنيايى گوهرهايى درخشان و تابان در بردارد.
آنچنان كه همه اين محاسن در هيچ سخنى يكجا جمع نشده و در هيچ كتابى گرد نيامده
است. زيرا
امير
مومنان عليه السلام سرچشمه و زيستگاه فصاحت و رازهاى بلاغت آشكار شده مى باشد كه
قوانين آن نيز، از حضرتش اخذ گرديده است... و پس از آنكه اين كتاب گردآورى شد نام
آن را نهج البلاغه راه آشكار بلاغت نهادم، زيرا اين كتاب درهاى بلاغت را روى كسى
مىگشايد كه آن را مطالعه مى كند و جوينده راه بلاغت را به مقصود مى رساند و
دانشمند و دانشجو را بهكار مىآيد، به همان اندازه كه صاحبنظران سخنور و پارسايان
را بهكار خواهد آمد. در اين قسمت از نوشتارمان بهره ميگيريم از برخي سخنان
اميرمومنان حضرت علي
عليه
السلام كه البته از دريايي بيكران قطرهاي را براي شما عزيزان انتخاب كردهايم:
خوبی و
خوشبختی
و
سئل عن الخير ما هو؟ فقال: ليس الخير ان يكثر، مالك و ولدك و لكن الخير ان يكثر
علمك و ان تعظم حلمك و ان تباهى الناس بعباده ربك، فان احسنت حمدتالله و ان اسات
استغفرتالله و لا خير فى الدنيا الا لرجلين: رجل اذنب ذنوبا فهو يتداركها بالتوبه
و رجل يسارع فى الخيرات. [ نهج البلاغه معجم المفهرس، حكمت 94. ] ترسناكترين چيزى
كه از آن بر شما خائفم دو چيز است: پيروى از هوا و هوس، و آرزوهاى طولانى. از امام عليه السلام سوال شد خوبى و خوشبختى در
چيست؟ فرمود: خوبى و خوشبختى در اين نيست كه مالت فراوان و فرزندانت زياد شوند،
خوشبختى آن است كه علمت افزون شود و حلمت زياد شود و بر پرستش پروردگار مباهات كنى
و اگر نيكى كنى شكر خدا بهجا آورى و اگر بدى كنى استغفار كنى، دنيا فقط براى دو
كس خوب است: كسى كه گناهانى كرده و مى خواهد با توبه جبران كند و كسى كه با سرعت
بهكارهاى نيك مشغول است.
بزرگترين
خيانت
ان اعظم الخيانه خيانه الامه و افظع الغش غش
الائمه. [ نهج البلاغه معجم المفهرس، نامه 26، شماره 7. ]
بزرگترين خيانت، خيانت به ملت است و رسواترين
تقلب، تقلب به پيشوايان مسلمين است.
فضيلت
صدقه
الصدقه دواء منجح و اعمال العباد فى عاجلهم، نصب
اعينهم فى آجالهم. [ نهج البلاغه معجم المفهرس، حكمت 7. ] صدقه و كمك به نيازمندان
داروى مؤثرى است. و اعمال بندگان در اين دنيا نصب العين آنها در آخرت خواهد بود.
اهميت
نماز
تعاهدوا امر الصلاه و حافظوا عليها و استكثروا
منها و تقربوا بها، فانها كانت على المومنين كتابا موقوتا
[
نهج البلاغه معجم المفهرس، خطبه 199، شماره 1. ] نماز را به پا داريد، محافظت آن
را بر عهدهگيريد، زياد به آن توجه كنيد و فراوان نماز بخوانيد و به وسيله آن به
خدا تقرب جوئيد، زيرا نماز به عنوان فريضه واجب در اوقات مختلف شبانه روز بر مؤمنان
مقرر شده است.
محاسبه
نفس
زنوا انفسكم من قبل ان توزنوا و حاسبوها من قبل
ان تحاسبوا. [ نهج البلاغه معجم المفهرس، خطبه 90، شماره 8. ] پيش از آنكه مورد
سنجش قرارگيريد خود را بسنجيد و قبل از آنكه شما را به پاى حساب ببرند حساب خود
را برسيد.
نقش
تربيتى قرآن
ان هذا القرآن هو الناصح الذى لا يغش و الهادى
الذى لا يضل. [ نهج البلاغه معجم المفهرس، خطبه 176، شماره 7. ] قرآن پنددهنده اى
است كه انسان را نمى فريبد و هدايتكننده اى است كه گمراه نمى كند.
ارزش
تربيت
لا غنى كالعقل و لا فقر كالجهل و لا ميراث
كالادب و لا ظهير كالمشاوره [ نهج البلاغه معجم المفهرس، حكمت 54. ] هيچ ثروتى چون
عقل نيست و هيچ فقرى چون جهل نمى باشد و هيچ ميراثى چون ادب و تربيت نخواهد بود و
هيچ پشتيبانى چون مشورت نخواهد بود.
بزرگترين
گناه
اشد الذنوب ما اشتهان به صاحبه [ نهج البلاغه
معجم المفهرس، حكمت 348. ]
سختترين گناهان آن است كه صاحبش آن را كوچك
بشمارد.
زهد و
پارسايى
الزهاده قصر الامل و الشكر عند النعم و التورع
عند المحارم [ نهج البلاغه معجم المفهرس، خطبه 81. ]
زهد يعنى: كوتاهى آرزو، شكر و سپاس در برابر
نعمت و پارسايى در مقابل گناه.
آفات
هواپرستى و آرزوى دراز
ان اخوف ما اخاف عليكم اثنان: ابتاع الهوى و طول
الامل، فاما اتباع الهوى فيصد عن الحق و اما طول الامل فينسى الاخره. [ نهج
البلاغه معجم المفهرس، خطبه 42، شماره 1. ] ترسناكترين چيزى كه از آن بر شما
خائفم دو چيز است: پيروى از هوا و هوس، و آرزوهاى طولانى. اما تبعيت از هوا و هوس،
انسان را از راه حق باز مى دارد و آرزوهاى طولانى، آخرت را به دست فراموشى مى
سپارد.
امر به
معروف و نهى از منكر
لا تتركوا الامر بالمعروف و النهى عن المنكر
فيولى عليكم شراركم ثم تدعون فلا يستجاب لكم. [ نهج البلاغه معجم المفهرس، نام 47،
شماره 7. ] امر به معروف و نهى از منكر را ترك نكنيد كه اشرار بر شما مسلط مى شوند
سپس هر چه دعا كنيد مستجاب نمى شود.