كلمات كليدي : عطار نیشابوری، منطق الطیر، تذکرة الاولیاء
نویسنده : سیروس سعادتی لیلان , اعظم بابایی
عطار نیشابوری
عطار از شعرا و نویسندگان قرن ششم و هفتم هجری قمری است.
نام اصلی او «محمد» لقب وی «فریدالدین» و کنیه اش «ابو حامد» بوده است. به گفته خودش:
من محمد نامم و این شیوه نیز ختم کردم چون محمد ای عزیز
اطلاع دقیقی از سال تولد او در دست نیست و ولادتش را از سال 513 هجری قمری تا 537 هجری قمری دانسته اند.
عطار در روستای "کدکن" که یکی از دهات نیشابور بود، به دنیا آمد و از دوران کودکی او جزئیات خاصی در دست نیست.
پدر عطار به شغل عطاری (دارو فروشی) مشغول بوده و "فریدالدین" هم پس از مرگ پدرش به همین شغل روی آورد.
آنچه مسلم است عطار در اواسط عمر خود دچار تحولی روحی شده و به عرفان روی آورده است.
در باره عطار داستان ها و افسانه های زیادی ساخته اند که بسیاری از آنها دور از واقعیت است؛ یکی از این داستانها ، چگونگی این انقلاب روحی است که جامی در نفحات الانس ذکر کرده است: روزی عطار در دکان خود مشغول به معامله بود که درویشی به آنجا رسید و چند بار با گفتن جمله «چیزی برای خدا بدهید» از عطار کمک خواست ولی او به درویش چیزی نداد.
درویش به او گفت : ای خواجه تو چگونه می خواهی از دنیا بروی؟
عطار گفت : همانگونه که تو از دنیا می روی. درویش گفت: تو مانند من می توانی بمیری؟ عطار گفت: بله؛ درویش کاسه چوبی خود را زیر سر نهاد و با گفتن کلمه الله از دنیا رفت.
عطار چون این را دید، شدیدا" منقلب گشت و از دکان خارج شد و راه زندگی خود را برای همیشه تغییر داد.
او بعد از مشاهده حال درویش دست از کسب و کار کشید و به خدمت عارف معروف آن زمان «شیخ سعدالدین ابوالفضل بن الربیب» رفت و به دست او توبه کرد و به ریاضت و مجاهدت با نفس مشغول شد.
در مورد مرگ عطار نیز روایت های مختلفی وجود دارد و بعضی می گویند که او در حمله مغولان به شهر نیشابور به دست یک سرباز مغول کشته شد و زمان مرگ او احتمالاً بین سالهای 627 یا 632 هجری قمری بوده است.
آرامگاه عطار در نزدیکی شهر نیشابور واقع شده است.
ویژگی های آثار:
عطار شاعری است شیفته عرفان و تصوف. شعر او بسیار لطیف و ساده است. کلام عطار ساده وگیرا، سبک بیانش گرم و شیرین و غالبا از الفاظ نامانوس خالی است. اگر چه در فن شاعری به پای استادانی چون سنایی نمی رسد ولی سادگی گفتار او وقتی با دل سوختگی همراه می شود، بسیار تأثیرگذار است.
عطار در مثنوی "منطق الطیر" با بیان رموز عرفان، سالک این راه را قدم به قدم تا مقصود می برد.
عطار در سرودن غزل های عرفانی نیز بسیار توانا است و اندیشه ژرف او به بهترین شکل در این اشعار نمود یافته است.
وی برای بیان مقصود خود از همه چیز از جمله تمثیلات و حکایت هایی که حیوانات قهرمان آن هستند، بهره جسته است و امروزه می توان مثنوی "منطق الطیر" را یکی از مهمترین «فابل ها» در ادب فارسی دانست.
بدون شک عطار سرمایه های عرفانی شعر فارسی را - که سنایی آغازگر آن است- به کمال رساند.
عطار از معدود شاعرانی است که در طول زندگی خود هرگز زبان به مدح کسی نگشود:
به عمر خود مدح کس نگفتم دری از بهر دنیا من نسفتم
آثار عطار:
دیوان اشعار: مجموعه قصاید و غزلیات عطار، که بیشتر آنها عرفانی و دارای مضمونهای بلند صوفیانه است و به نام "دیوان عطار" چند بار چاپ شده است.
از میان مثنویهای وی، می توان به این آثار اشاره کرد:
الف)منطق الطیر: مهم ترین و برجسته ترین مثنوی عطار و یکی از مشهورترین مثنویهای تمثیلی فارسی و مشتمل بر 4458 بیت می باشد. این کتاب که در واقع می توان آن را "حماسه ای عرفانی" نامید، عبارت است از داستان گروهی از مرغان که برای یافتن سیمرغ – که پادشاه آنهاست- به راهنمایی هدهد به راه می افتند و در راه از هفت مرحله سهمگین می گذرند.
در هر مرحله گروهی از مرغان از راه باز می مانند، سرانجام از انبوه مرغانی که در جستجوی "سیمرغ" بودند، تنها "سی مرغ" باقی می مانند و چون به خود می نگرند در می یابند که آنچه بیرون از خود می جسته اند- سیمرغ- اینک در وجود خود آنهاست.
ب) الهی نامه: این منظومه در واقع مجموعه ای است از قصه های گوناگون کوتاه و مبتنی بر گفت و شنود پدری با پسران جوان خود، که بیهوده در جستجوی چیزهایی برآمده اند که حقیقت آن با آنچه عامه مردم از آن می فهمند، تفاوت دارد.
ج)مصیبت نامه: منظومه های مهم عطار مصیبت نامه در بیان مصیبت ها و گرفتاری های روحانی سالک و مشتمل بر حکایت های فرعی بسیار است که به لحاظ پختگی فکر و تنوع اندیشه ها در کمال اهمیت است.
مختار نامه: عطار یکی از شاعرانی است که به سرودن رباعیات استوار و عمیق عارفانه و متفکرانه مشهور بوده است. رباعیات وی گاهی با رباعیات خیام، بسیار نزدیک شده و همین امر کار تمیز و تفکیک ترانه های این دو شاعر بزرگ نیشابوری را دشوار کرده و سبب گردیده است بسیاری از آنها را بعدها به خیام نسبت دهند و در مجموعه ترانه های وی به ثبت برسانند.
تذکرة الاولیاء: عطار به سبب علاقه به سرگذشت عارفان و مقامات اولیای تصوف سرگذشت و حکایات مربوط به نود و هفت تن از اولیا و مشایخ تصوف را در کتابی به نام تذکرة الاولیا گردآوری کرده است.