حرکت در أین

كلمات كليدي : أين، حركت در مكان، مسافت، حركت أيني، وضع

نویسنده : حسن رضايي

أین در لغت عبارتست از مکان چیزی[1] و در اصطلاح فلسفی هیأتی است که از نسبت جسم به مکان برای آن جسم حاصل می‌گردد.[2] حرکت در أین عبارتست از جابه‌جایی یک جسم از یک مکان به مکان دیگر.[3] بستر این حرکت، مکان اجسام است و فلاسفه، مقوله «أین» را به عنوان مسافت این حرکت معرفی نموده‌اند. مقوله أین نیز مانند سایر مقولات نسبی، ماهیت جنسی یا نوعی ندارد بلکه مفهومی است اضافی و نسبی که از نسبت شیء به مکان انتزاع می‌شود و خود مکان نیز از عوارض تحلیلی اجسام است و ما به ازاء عینی ندارد و در واقع مکان هر چیزی، جزئی از حجم کل جهان مادی است که جداگانه در نظر گرفته می‌شود نه اینکه وجود منحازی داشته باشد.[4]

در حرکت مکانی، به نظر می‌رسد چیزی که در حال حرکت است مکان جسم است؛ زیرا با پیدایش حرکت، جسم پیوسته مکانش را از دست می‌دهد و در مکان دیگری قرار می‌گیرد اما اگر دقت کنیم می‌بینیم که مکان جسم، صفت و عرضی از خود جسم است؛ (مثلاً مکان شخصی که بر روی فرشی نشسته است، سطحی است که بر روی آن قرار گرفته است و این سطح، متعلق به جسم دیگری است (مثل فرش و صندلی و...) و در نتیجه، وصفی از آن جسم است نه صفت و عرضی از آنِ شخصی، در حالی که مسافت جسمی که در حال حرکت است آن چیزی از جسم متحرک است که دائماً در حال عوض شدن است و آن چیزی که از جسم متحرک در حرکت مکانی پیوسته در حال عوض شدن است، عبارتست از نسبت آن به مکان. پس در حرکت مکانی، «أین» مسافت است نه مکان و به همین دلیل، فیلسوفان این نوع از حرکات را «حرکات أینی» می‌نامند نه «مکانی».[5]

انواع حرکت مکانی

حرکت مکانی انواعی دارد که عبارتند از:

1- ارادی: مثل منتقل شدن انسان از مکانی به مکان دیگر به اراده خودش. این حرکت که مستند به نفس اراده کننده است، ‌در واقع فعلی است تسخیری که بدون واسطه از نفس سر نمی‌زند، بلکه نفس حیوان و انسان یک عامل طبیعی را برای تحریک بدن یا جسم دیگری به کار می‌گیرد. پس فاعل قریب و بی‌واسطه این حرکات، طبیعت است.

2-غیر ارادی: مانند حرکت مکانی اجسام. این قسم از حرکت، به دو قسم طبیعی و قسری تقسیم می‌شود؛ زیرا این حرکت، یا مقتضای طبیعت شیء است یا در اثر نیروی قاسر و مجبور کننده‌ای از خارج می‌باشد. در حرکت طبیعی که مبدأ فعل، طبیعت جسم است و در حرکت قسری هم، طبق نظر اکثر فلاسفه طبیعت جسم مبدأ فعل است.

به نظر عده‌ای از فلاسفه، مقوله «أین» در مقوله «وضع» مندرج است و مقوله‌ای جدا و مستقل از آن نیست. زیرا وضع عبارتست از هیئتی که از نسبت اجزای یک شیء به یکدیگر و نسبت مجموع اجزای آن به خارج پدید می‌آید و «أین» عبارتست از هیئتی که از نسبت شیء (مجموع اجزای شیء) به مکان پدید می‌آید. قید «خارج» که در تعریف مقوله وضع آمده است، شامل مکان که در مقوله «أین» آمده است، نیز می‌گردد و می‌توان گفت که «أین» در مقوله «وضع» مندرج است، پس حرکت أینی و مکانی، قسمی از حرکت وضعی است.[6]

در مقابل عده‌ای معتقدند که حرکت أینی و مکانی است که اصالت دارد و حرکت وضعی را قسمی از حرکت «أین» می‌دانند؛ زیرا هر چند در حرکت وضعی، مکان کل جسم تغییر نمی‌یابد ولی اجزای جسم متحرک، تدریجاً جابه‌جا می‌شوند و مثلاً جزیی که در سمت چپ واقع شده، به سمت راست می‌رود یا جزیی که در بالا واقع شده، به سمت پائین می‌رود.[7] با توجه به اینکه حرکت کمی و کیفی در مکان محقق می‌شوند، پس حرکت أینی و مکان مقدم بر سایر حرکات می‌باشد.[8]