تفاوت استخاره و توکل

پرسش: آیا استخاره را می‌توان به مثابه توکل دانست یا اینکه این دو مقوله با یکدیگر تفاوت های اساسی دارند؟

پاسخ:شهیدمطهری در پاسخ به این سوال در کتاب گفتارهایی در اخلاق اسلامی، صفحه31 می‌فرماید: استخاره به دعا نزدیک تر است از توکل. چه آن استخاره ای که قطعی تر است از این استخاره ای که ما می‌کنیم. ما در اسلام دو استخاره داریم که یکی از آن دو متروک است و دیگری رایج. استخاره‌ای که متروک است ولی معتبرتر است این است که پیغمبراکرم(ص) فرمود: اگر در کاری مردد شدید یعنی نتوانستید راه صحیح را به دست بیاورید، بروید نماز بخوانید و دعا کنید (ترتیب خاصی هم دارد) و هفت بار از خداوند بخواهید که در این کاری که شما الان در آن گیج و گم هستید و نمی‌دانید که راه صحیحش این طرف است یا آن طرف، آنچه را که خیر است در دل شما القا کند. بعد از این دعا اگرچیزی در قلب شما القا شد، شما این را الهام خدا بدانید و دنبالش بروید. در این استخاره، دیگر نه قرآن باز کردن است و نه تسبیح و طاق و جفت. دعاست و پیغمبر(ص) فرمود: در چنین شرایطی هرچه به قلب شما القا شد، این را یک الهام خدا بدانید، بروید که آن حقیقت خواهد بود.

استخاره‌ای که ما طبق معمول می‌کنیم این هم دعاست ولی با یک فرمول مخصوص. ما دعا می‌کنیم که: خدایا آنچه که خیر است به ما بنمایان. ولی در آنجا پیغمبر فرمود: راه نمایاندنش این است که هرچه در دلت القا شد آن را علامت خیر بدان. (در روش دیگر) اینجا ما با خدا یک قرارداد می‌بندیم، می‌گوییم خدایا اگر مثلاً این دانه‌ها طاق درآمد قرارداد من و تو این باشد که خیر این است و اگر جفت درآمد قرارداد من و تو این باشد که آن را خیر نمی‌بینی. آن وقت نمی‌گوییم خدایا آنچه که در قلب من القا شد، بلکه می‌گوییم خدایا دست من را هر جا تو بردی، اگر روی طاقها بردی می‌فهمم که این خیر است، اگر روی جفتها بردی معلوم می‌شود، این شر است. هر دوی اینها از باب دعاست نه از باب توکل، یعنی از این باب است که انسان می‌خواهد خدا راه را برایش روشن کند. دعا مربوط به پیش روست. یعنی خدایا یک چراغی به من بده که من بفهمم از این طرف بروم یا از آن طرف، توکل آنجایی است که انسان می‌فهمد کجا باید برود ولی تکیه گاه ندارد. یک تکیه گاه محکم می‌خواهد که به آن تکیه کند و به آنجا که می‌داند برود. باب استخاره باب توکل نیست.