تولید مثل Reproduction

كلمات كليدي : تجديد نسل، تجديد نسل خالص، تجديد نسل ناخالص، سطح جايگزيني

نویسنده : انسيه ملكيان

واژه Reproduction از ریشه Produce به‌معنای تولید کردن گرفته شده است. این کلمه در لغت به‌معنای تولید مثل و تولید مجدد است.^[1]

باتوجه به اینکه نسل‌ها از پس هم در می‌گذرند، بنابراین نسلی که می‌گذرد باید برای خود نسلی را جانشین کند تا جامعه بتواند به حیات خود ادامه دهد و دوام یابد. در اینجا منظور این است که نسل جدیدی باید جای نسل قدیم را بگیرد. این فرایند را تجدید نسل گویند. از آنجا که زنان هستند که در امر باروری و ولادت می‌توانند نسل جدیدی را به‌وجود آورند، برای محاسبه میزان تجدید نسل باید تعداد دخترانی که از یک نسل به‌وجود می‌آیند، مورد محاسبه قرار گیرد، زیرا در بازسازی نسل، دختران هستند که با فرزندآوری این نقش را ایفا می‌کنند.[2]

میزان باروری و تجدید نسل در کشورهای اروپایی و آسیایی

در کشورهای اروپایی مسأله باروری و تجدید نسل در قرن هجدهم مورد توجه قرار گرفته است، زیرا با کاهش مرگ و میر به‌علت محفوظ ماندن عادات و رسوم، سنت‌ها و بسیاری از ارزش‌های اجتماعی کهن، میزان باروری همچنان در سطح بالایی قرار داشت، در نتیجه میزان جمعیت افزایش یافت.

اما بر اثر توجه به این مسأله در جوامع اروپایی مانند فرانسه و انگلستان میزان باروری و در نتیجه تجدید نسل به‌ویژه در قرن‌های نوزدهم و بیستم تا حد زیادی پایین آمد و یا در برخی از سرزمین‌های اروپایی متوقف شد. از آن پس در وضع جمعیت تعادلی نسبی پدید آمد. گفته می‌شود که علت کاهش میزان باروری و زاد و ولد و تجدید نسل را می‌توان در توسعه اقتصادی جستجو کرد که به‌طور غیرمستقیم در باروری اثر گذاشته و میزان آن را کاهش داده است. البته منظور از تاثیر غیرمستقیم عامل اقتصادی همان تغییراتی است که با رفاه اقتصادی و افزایش سطح زندگی در افکار مردم به‌وجود می‌آید و از این طریق موجب کنترل میزان باروری می‌شود.[3]

در کشورهای آسیای جنوبی و جنوب شرقی مانند هند و چین با وجود اینکه از همه نوع وسایل جلوگیری از باروری استفاده می‌شود، ولی موفقیت قابل‌توجهی حاصل نشده است.

امروزه افزایش روزافزون جمعیت جهان به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه که به‌صورت بحرانی درآمده است، به‌مثابه زنگ خطری است که زندگی جهانیان را تهدید می‌کند، هر چند از طرف سازمان ملل به منظور اجرای برنامه تنظیم خانواده در این سرزمین‌ها مطالعاتی کمی و کیفی آغاز شده است، ولی هنوز نتایج موثری به‌دست نیامده است.[4]

میزان تجدید نسل

میزان تجدید نسل «عبارت است از رابطه بین تعداد یک نسل و تعداد فرزندانی که از این نسل زاییده می‌شوند و یا به‌عبارت دیگر مطالعه این مطلب که قابلیت جانشینی نسل‌ها به چه میزانی است؟»[5]

بنابراین با محاسبه میزان تجدید نسل می‌توان گفت که چه تعداد دخترانی جانشین مادران خود خواهند شد. میزان تجدید نسل را می‌توان در دو حالت زیر محاسبه کرد: الف) میزان تجدید نسل ناخالص ب) میزان تجدید نسل خالص

الف) میزان تجدید نسل ناخالص (Gross Reproduction Rate (G.R.R؛ این شاخص تعداد دختران زنده متولد شده‌ای را نشان می‌دهد که یک نسل فرضی هزار نفری از زنان (بدون احتساب مرگ‌ومیر آنان) در طول دوره باروری خود به‌دنیا می‌آورند. هر گاه عدد به‌دست آمده را بر هزار تقسیم کنیم تعداد دختران یک زن به‌دست خواهد آمد. [6] در محاسبه این میزان فرض بر این است که از سن 15 تا 49 سالگی مرگ‌ومیر نسل زنان تحت مطالعه برابر صفر می‌باشد.[7] بنابراین:

میزان تجدید نسل ناخالص= میزان باروری کل× نسبت دخترزایی

ب) میزان تجدید نسل خالص (Net Reproduction Rate (N. R.R؛[8] این شاخص نیز عینا همانند میزان تجدید نسل ناخالص محاسبه می‌شود الا آنکه مرگ‌ومیر زنان مورد بحث به‌حساب می‌آید.

میزان تجدید نسل خالص= احتمال در گذشتن زنان در سنین مختلف باروری× احتمال دخترزایی× میزان باروری کل[9]

سطح جایگزینی

از مسایل دیگری که در زمینه تجدید نسل می‌توان مطرح کرد سطح جایگزینی تجدید نسل است. به‌عبارت دیگر اگر زنان یک نسل فقط تعدادی دختر را به‌دنیا آورند که جانشین آنان شوند سطح جایگزینی برابر با میزان تولید مثل یک دختر می‌شود.

یعنی اگر یک زن فقط یک دختر از خود برجای گذارد و یک زوج فقط معادل خود در نسل بعد جایگزین کند، میزان باروری را جایگزینی گویند و اگر این میزان دوام یابد به رشد جمعیتی معادل صفر و جمعیت متوقف، منجر خواهد شد.[10]

در زمینه میزان تجدید نسل گفته می‌شود که مادران در طی دوره باروری تعدادی فرزند پسر و دختر به‌دنیا می‌آورند. نیمی از این تعداد دختر هستند و همین دختران هستند که جای مادران خود را می‌گیرند و نسل را تجدید خواهند کرد.

برای محاسبه تجدید نسل از میزان خالص تجدید نسل استفاده می‌شود. در این مورد سه حالت ممکن است به‌وجود آید:

الف) حالت اول وقتی است که میزان تجدید نسل خالص از عدد یک بزرگتر باشد در این صورت گفته می‌شود که تجدید نسل صورت می‌گیرد و حتی تعداد دختران از مادران بیشتر است. به‌عبارت دیگر:

تجدید نسل صورت می‌گیرد یعنی: R>1

ب) حالت دوم وقتی است که میزان تجدید نسل خالص مساوی با یک است که در این صورت تجدید نسل به‌طور کاملا برابر انجام می‌گیرد. به‌عبارت دیگر می‌توان گفت:

 تجدید نسل صورت می‌گیرد یعنی: R=1

ج) حالت سوم وقتی است که میزان تجدید نسل خالص از عدد یک کمتر باشد که تعداد دختران از تعداد مادران کمتر است و تجدید نسل صورت نمی‌گیرد بلکه به‌تدریج کاهش می‌یابد.[11] به‌عبارت دیگر می‌توان گفت:

تجدید نسل صورت نمی‌گیرد یعنی: R<1

رابطه بین میزان تجدید نسل و میزان موالید[12]

طبق آمارهای دموگرافی و جمعیت‌شناختی بین میزان تجدید نسل و میزان موالید رابطه مستقیم برقرار است. و به‌طور کلی می‌توان از آن استفاده مقایسه‌ای نمود. در جدول ذیل خلاصه این ارتباط ملاحظه می‌گردد (به فرض اینکه تعداد موالید دختر و پسر مساوی باشد):

به‌طوری که مشاهده می‌شود بین تعداد کل فرزندانی که یک زن طی تمام دوران باروری خود می‌تواند به‌دنیا آورد و میزان موالید جامعه مربوط، رابطه‌ای وجود دارد. مثلا «در کشوری که میزان موالید آن 50 در هزار است یک زن طی دوران باروری خود روی هم 7 فرزند می‌آورد.» این ارقام ممکن است برای تخمین تعداد افراد خانواده (بعد خانواده) مورد استفاده قرار گیرد.

[1]. انواری رستمی، علی‌اصغر؛ واژه‌نامه و متون تخصصی برای دانشجویان علوم اجتماعی، تهران، طراحان نشر، چاپ اول، 1372، ص140.

[2]. نیک‌خلق، علی‌اکبر؛ مبانی جمعیت‌شناسی، مشهد، مرندیز، 1374، ص102.

[3]. همان، ص104.

[4]. همان، ص104.

[5]. بهنام، جمشید؛ جمعیت‌شناسی عمومی، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، 1346، چاپ دوم، جلد اول، ص86.

[6]. تمنا، سعید؛ مبانی جمعیت‌شناسی، تهران، پیام نور، چاپ یازدهم، 1383، ص149.

[7]. کلانتری، صمد؛ مبانی جمعیت‌شناسی، تهران، مانی، 1375، چاپ اول، ص57.

[8]. تمنا، سعید؛ پیشین، ص149.

[9]. کلانتری، صمد؛ پیشین، ص57.

[10]. تقوی، نعمت‌الله؛ مبانی جمعیت‌شناسی، تبریز، نیما، 1369، ص118-117.

[11]. نیک‌خلق، علی اکبر؛ پیشین، ص104.

[12]. کاظمی‌پور، شهلا؛ روش‌های مقدماتی تحلیل جمعیت، تهران، پیام نور، 1371، ص91.