مهم‌ترین شاخصه انسان نیکوسرشت

خداوند در آیه 35 سوره مبارکه حج به مؤمنان بشارت بهشت می‌دهد و راه‌های دستیابی به رضوان الهی را معرفی می‌کند. یکی از این راه‌ها ذکر و یاد خداست؛ ذکر به گفته نص قرآن کریم قلب را جلا می‌دهد و آرامشی زاید الوصف به همراه دارد. بهترین راه برای گذر از سختی‌های زندگی ذکر خداوند است.دیگر ویژگی مؤمنانی که نتیجه اعمالشان بهشت الهی است، صبر و استقامت در برابر مشکلات است. قرآن و آموزه‌های مکتب اهل بیت(علیه السلام) بسیار به صبر سفارش می‌کنند در واقع صبر مهم ترین شاخصه انسان‌های نیکو است. پیغمبر اکرم(ص) در شب معراج از خدای متعال سؤال کردند: «چه کاری بهتر و مطلوب‌تر است؟» خدای متعال در پاسخ فرمود: «هیچ چیزی نزد من بهتر از توکل بر من و رضایت به آنچه مقدر كرده‌ام، نیست.» طبعاً، این رفتارِ برتر از کسانی صادر می‌شود که به مراحل نهایی كمال رسیده‌اند. برای اینکه فردی راضی به تقدیرات خدا باشد، شرایط روحی و روانی خاصی لازم است و هر كسی ابتدا به ساکن نمی‌تواند مدعی شود كه من به هر چه خدا تقدیر کرده، راضی هستم. چه بسا در عمل حوادثی پیش می‌آید که شخص رضایت خودش و حتی گاهی رضایت مردم را بر رضایت خدا مقدم می‌دارد. گاهی انسان می‌داند كه خدا از انجام كاری راضی است، اما مردم او را ملامت می‌کنند یا جامعه آن را نمی‌پسندد؛ مخالفت با خواسته مردم و افکار عمومی‌ و به اصطلاح برخلاف مسیر آب حرکت کردن خیلی مشکل است. گاهی نیز خود فرد خواسته‌هایی دارد كه ارضای آنها با انجام تکلیف الهی نمی‌سازد؛ همه ما نیز كما بیش این مسأله را تجربه کرده‌ایم كه بعضی خواسته‌های ما را خدا نمی‌پسندد، نه تنها نمی‌پسندد، بلكه حتی گاهی از آنها نهی كرده و در برابر انجام آن وعده عذاب می‌دهد، ولی ما خواسته خودمان را بر فرمان الهی مقدم می‌داریم. در بحارالانوار از امیرالمؤمنین(ع) نقل شده كه ایشان فرمودند: « کسی که صبر و شکیبایی دارد، از پیروزی و موفقیت محروم نمی‌شود؛ حتی اگر زمان طولانی بگذرد.» به تعبیر دیگر، دیر و زود دارد؛ اما سوخت و سوز ندارد. روایت دیگری را ابوبصیر از حضرت صادق(ع) نقل فرموده كه در آن از لحنی استفاده شده كه مشابه آن را در روایات دیگر كمتر می‌توان یافت. این روایت با سند معتبر در کافی شریف نقل شده است: امام (ع) در ابتدا می‌فرماید: آزاده کسی است که در احوال و كارهایش آزاده باشد و در هیچ حالی زیر بار رقّیت و بندگی دیگران نرود. آن حضرت با آغاز كلام خود با این لحن قصد داشتند این مسأله را به عنوان مبنای نتایجی که در ادامه به آن اشاره می‌كنند، معرفی كنند.آن حضرت در ادامه می‌فرمایند: اگر مشکل یا بلایی برای چنین كسی پیش بیاید، با استمداد از روح آزادگی‌اش، در برابر آن صبر می‌کند. امام صادق(ع) با این فرمایش، صبر را لازمه آزادگی عنوان كردند. گویا کسی که در برابر مشكلات صبر نمی‌کند، عنان اختیارش را به دست عواطف و احساسات منفی خود داده و به فرمان آنها داد و فریاد سر می‌دهد و بی‌تابی می‌کند؛ این، در واقع نوعی بردگی است؛ اما کسی که آزاده است، اختیار خودش را در دست دارد و می‌تواند خود را کنترل کند.

شعبه‌های صبر

رسول اكرم (ص) می‌فرماید: صبر چهار شعبه دارد: شوق، ترس، زهد و انتظار. هر كس شوق بهشت داشته باشد، از هوا و هوس دست مى كشد و هر كس از آتش بترسد، از حرام‌ها خود را نگه مى دارد و هر كس به دنیا بى اعتنا باشد، گرفتارى‌ها را به چیزى نگیرد و هر كس منتظر مرگ باشد، در كارهاى خیر بكوشد (كنزالعمال، ج1، ص285، ح1388). امام كاظم (ع): بر طاعت خدا صبر كن و در ترک معاصى او شكیبا باش؛ زیرا دنیا لحظه اى بیش نیست. آنچه گذشته جاى شادى و غم ندارد و از آنچه نیامده نیز خبرى ندارى. پس لحظه اى را كه در آن به‌سر مى‌برى، صبور باش چنانكه گویى خوشبخت و خوشحالى(بحارالأنوار، ج75، ص311، ح1).

چگونه درصد خطا را کم کنیم؟

امام علی(ع) فرمود: «اسْتَقْبَلَ وُجُوهَ الاْرَاءِ عَرَفَ مَوَاقِعَ الْخَطَإِ»؛ کسى که از آراى مختلف استقبال کند (و نظرات متفاوت را بررسى نماید) موارد خطا را خواهد شناخت(مصادر نهج‌البلاغه، ج 4، ص 144). امام(ع) در این گفتار حکیمانه راه به دست آوردن رأى صحیح را در مسائل مختلف نشان داده است. مى فرماید: «کسى که از آرای مختلف استقبال کند (و نظرات متفاوت را بررسى نماید) موارد خطا را خواهد شناخت»؛ «مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجُوهَ الاْرَاءِ عَرَفَ مَوَاقِعَ الْخَطَإِ». بعضى از مسائل بدیهى است و به همین دلیل مورد اختلاف نیست اما بسیارى از مسائل نظرى پیچیده و آرای مختلفى در آن اظهار شده است. در این گونه مسائل هرگز نباید انسان به تنهایى تصمیم گیرى کند بلکه عقل مى گوید: باید آراى دیگران را به ضمیمه استدلالات آنها بررسى کند تا بتواند آنچه را به حقیقت نزدیک‌تر است انتخاب نماید. همان چیزى که قرآن مجید به آن دستور داده مى‌فرماید: «فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللهُ وَأُوْلَئِکَ هُمْ أُوْلُوا الاَْلْبَابِ»؛ پس بندگان مرا بشارت ده. همان کسانى که سخنان را مى شنوند و از نیکوترین آنها پیروى مى کنند، آنان کسانى هستند که خدا هدایتشان کرده و آنها خردمندانند».در دنیاى امروز نیز به این مسأله اهمیت فراوان داده مى شود که براى رسیدن به رأى صحیح نظرخواهى مى کنند و آرای مختلف را از صاحب نظران جمع مى‌کنند و آنها را در برابر هم قرار مى دهند تا از این طریق به آنچه صحیح‌تر است نائل شوند. اگر دنیا، امروز به این مسأله رسیده پیشواى بزرگ اسلام امیرمومنان على(ع)چهارده قرن پیش آن را بیان فرموده است.بر این اساس حکما و متکلمان و فقهاى ما همواره در مسائل نظرى نخست به نقل اقوال مى پردازند و در کنار هر قول دلیل طرفداران آن را ذکر مى‌کنند، سپس از بررسى مجموع آنها ضعف‌ها و قوت‌ها ظاهر مى شود و آن قول را که از همه برتر مى بینند انتخاب مى کنند. حتى گاه اقوال کسانى که اختلاف مذهبى با آنها دارند نیز در برابر خود قرار داده و دلیلشان را بررسى مى کنند. این همان روشى است که در بسیارى از علوم از جمله علم فقه از قدیم میان جمعى از دانشمندان متداول بوده و امروز نام «فقه مقارن» بر آن مى نهند. البته یکى از طرق آشنایى با آراى دیگران به مشورت نشستن است ولى کلام امام(ع) در اینجا منحصرا ناظر به مشورت نیست، بلکه هرگونه بررسى آراى دیگران را شامل مى شود. این گفتار حکیمانه از یک سو هشدارى است به افراد متعصب و لجوج و صاحبان استبداد در رأى که گاه حاضر نیستند حتى سخنان دیگران را بشنوند تا چه رسد که اگر آنها را صحیح دیدند بپذیرند و از سوى دیگر مسأله آزادى و سعه صدر را در مسائل علمى روشن مى سازد که از چهارده قرن پیش براى ما به یادگار مانده است. شبیه این گفتار حکیمانه در کتاب من لا یحضره الفقیه از آن حضرت نقل شده که به فرزندش محمد بن حنفیه مى فرماید: «اضْمُمْ آراءَ الرِّجالِ بَعْضَها إلى بَعْض ثُمَّ اخْتَرْ أقْرَبَها إلَى الصَّوابِ وَأبْعَدَها مِنَ الاْرْتِیابِ؛ آراى عالمان یکى را در کنار دیگرى قرار ده سپس آن رأى را که به حقیقت نزدیک تر و از خطا دورتر است انتخاب کن» . بعضى از مسائل بدیهى است و به همین دلیل مورد اختلاف نیست اما بسیارى از مسائل نظرى پیچیده و آرای مختلفى در آن اظهار شده است.