كلمات كليدي : تاريخ، خدم، غلام، مولي، مولاة، عبيد، أمة (كنيز)، پيامبر(ص)
نویسنده : منيره شريعت جو
در منابع از خدمتکاران پیامبر(ص) با سه عنوان "خدم"، "أمة (کنیز)،" "مولی" (با معانی متضاد صاحب و برده، آزاد کننده، هم پیمان، پناهنده و...[1])[2] و یا عبید[3] و مولاة[4] یاد شده است. در اصطلاح "غلام" و "کنیز" به کسی گفته میشود که «طی اسارت به بندگی در آمده باشد». اما "خدم" عامتر از این دو کلمه بوده و گاه افراد آزاد با انگیزههای مختلف به صورت داوطلبانه به خدمت شخص خاصی در میآمدند.[5]
با توجه به این تعریف، چند دسته از افراد را میتوان در جایگاه خادمان پیامبر(ص) مورد بررسی قرار داد.
1) خادمان آزاد، غلامان و موالی پیامبر(ص)
"هند" و "اسماء" دو پسر "حارثه اسلمى" و "انس بن مالک" از افراد آزادی هستند که به خدمتکاری پیامبر(ص) پرداختند.[6]
"زید بن حارثه" [پس از هبه او از طرف خدیجه، آزاد شده و به عنوان فرزند خوانده پیامبر(ص) انتخاب شد][7] "ابو کبشة" (سلیم)، "انسة" (أبا مسروح)[8] "شقران [9]سفینه" (مفلح)،[10] "ثوبان"، "یسار"، "ابو رافع"(اسلم) "فضالة"، "ابو مویهبة"، "رافعگ"، "مدعم"، "کرکرة"، "رباح"،[11] "أنجشة" (أبا ماریة)، "أبو لبابة"، (زید بن المنذر)، "أبوضمرة" (أبوضمیرة)، "هشام"،[12] "سلمان فارسی" [در برخی منابع تحت عنوان موالی پیامبر ذکر شده است. در اصل طی سفر به اسارت گرفته شد و به بردگی یکی از یهودیان مدینه درآمد و با همیاری پیامبر(ص) آزاد و از سوی ایشان به افتخار سلمان منا أهل البیت نائل گردید]،[13] و ... از جمله غلامانی و موالی هستند که برای پیامبر(ص) ذکر شدهاند.
2) کنیزان و مولاة پیامبر(ص)
" ُسلمی" و "خضرة" و "رضوى" و "میمونة"، "ام ایمن"(برکة)[14] روضة، "ربیحة"،[15] "ماریة قبطیة"، "ریحانه"[16] و "صفیه"[17] نیز از جمله کنیزان به شمار میروند.[18]
رابطه متقابل پیامبر(ص) و خادمان، غلامان و کنیزان
1) خدمت این افراد در نزد پیامبر(ص) در یک زمان واحد نبوده، بلکه در مقاطع مختلف زمانی بوده است.[19]
2) این اشخاص به چند صورت در اختیار پیامبر(ص) قرار میگرفتند، پس از اسارت در جنگها که با نبرد (همانند یسار[20] و...) و یا صلح (صفیه[21] و...) صورت میگرفت. مورد دیگر کسانی بودند که از سوی سایر اشخاص به ایشان بخشیده میشدند (ماریه قبطیه[22] و مدعم[23]...) و یا از سوی پیامبر(ص) خریداری میگردیدند (ثوبان[24]و...) در مواردی نیز این افراد به صورت خدمتکار خانوادگی به شمار میرفتند (ام ایمن که کنیز آمنه مادر پیامبر(ص) بود و آزاد شد[25]).
3) سیره پیامبر(ص) که در واقع بیانگر موضع اسلام نیز میباشد مبتنی بر از بین بردن بردهداری و به رسمیت شناختن آزادی انسانها در برابر سایر اشخاص میباشد. سیره رسول خدا(ص) این بود که ایشان به مناسبتهای مختلف و یا بلافاصله غلامان و کنیزانی که در اختیار ایشان قرار میگرفت را آزاد مینمودند.
4) در گزارشهای تاریخی تنها چند مورد ذکر شده است که در خدمت پیامبر(ص) باقی ماندند. از میان کنیزان به جز افرادی چند هم چون "ماریه قبطیه" (مادر ابراهیم) و "صفیه" (دختر بزرگ یهودیان خیبر، که مهریه وی، سند آزادی او بود) به همسری پیامبر(ص) درآمدند[26]و بقیه بدون هیچ قیدی آزاد شدند. از میان غلامان نیز تنها تعدادی بودند که بر اثر فوت و یا کشته شدن در جنگ (همانند کرکرة[27]) و یا شرایطی خاص به خدمت خود ادامه دادند، همچون "زید بن حارثه" که پیامبر(ص) وی را مختار نمود که به همراه خانوادهاش رفته و یا این که نزد ایشان بماند و پس از ماندن وی بود که به عنوان پسر خوانده پیامبر(ص) انتخاب گردید[28] و اسامة بن زید که در اواخر عمر رسول اکرم(ص) به فرماندهی سپاه مسلمین انتخاب گردید فرزند همین شخص میباشد.[29] مورد دیگر ثوبان است که پیامبر(ص) پس از خرید او را آزاد نمودند اما وی پس از آزادی در خدمت رسول خدا(ص) باقی ماند.[30]
5) یکی دیگر از جنبههای مهم در روابط، شیوه برخورد رسول اکرم(ص) با این افراد میباشد. سیره ایشان این بود که امور خویش را در حد امکان خود انجام داده و به دنبال بهرهکشی از سایر افراد، چه خدمتکاران، چه خانواده و یا سایر یاران و دوستان خود نبودند. آزادی بردگان و نبود گزارش منفی در روابط، از مصادیق بارز برای اثبات این مورد میباشد.
6) در گزارشهای تاریخی تنها نمونههایی چند، از نوع خدمات خدمتکاران آمده است که به نمونههایی از آنها اشاره میگردد و در برخی موارد احتمال میرود این خدمات به صورت مقطعی بوده است. ملازمت هند، اسماء و "انس بن مالک" بر در خانه پیامبر(ص)،[31] نگهدارى شتران سوارى آن حضرت توسط "ربا"[32] و نیز اذن طلبیدن برای مردم از پیامبر(ص) توسط "رباح" و "أنسة"[33] و مواردی از این قبیل.
در پایان لازم است به این نکته اشاره گردد که سیره رسول خدا(ص) که مبتنی بر احکام اسلامی بود زمینهای شد که امروزه در بسیاری از نقاط جهان اسلام بردهداری به صورت گذشته منسوخ گردد. امید است که با پیاده شدن اسلام اصیل، شاهد از بین رفتن بردهداری قدیم و مدرن در سراسر جهان باشیم.