فاكتورهای يك خانواده قرآنی

زهرا اجلال

معروف است كه اگر برنامه يك ساله داريد، گندم بكاريد؛ اگر برنامه ده ساله داريد، درخت بكاريد و اگر برنامه صد ساله داريد، ‌انسان بسازيد. تربيت انسان با موازيني كه خالق او مي‌‌طلبد و هدايت فرموده است، سرمايه‌گذاري صدساله، بلكه ابدي است. (مائده، 32) تربيت انسان از نگاه قرآن، احياي او و دميدن جان الهي در كالبد اوست. محيط تحقق اين مهم، ‌خانواده است. خانواده‌اي كه زمينه پرورش انسان قرآني در آن فراهم آمده است: (اعراف، 58)، از سرزمين پاك و طيب، ثمره‌اي نيك به اذن پروردگار خارج مي‌شود و از زمين آلوده و شوره ‌زار، حاصلي ناقص و بي‌‌فايده خارج خواهد شد. بنابراين خانواده‌ آرماني قرآن، خانواده‌اي است كه آماده پذيرش و پرورش انسان است.

مبانی روابط در خانواده آرمانی

همنشيني در خانه، بايد نمايي از بهشت برين در آخرت باشد. (واقعه، 26-25) كانون زندگي خانوادگي، صرفاً با حضور در خانه يا خانه ‌داري يا انجام چند فعاليت دسته‌ جمعي محقق نمي‌شود؛ بلكه واقعاً زماني تحقق مي‌پذيرد كه با مبادله انديشه‌ها، احساسات، بحث و گفت و شنود همراه شود. (رك. كازنو، 1373) با اقرار به زوجيت، طرفين عهده‌دار تعهداتي حقوقي، اخلاقي، اقتصادي و فرهنگي نسبت به يكديگر مي‌شوند. اين تعهدات دو سويه است؛ يعني هر يك علاوه بر آنكه وظايفي را بر عهده مي‌گيرند، حقوقي را از ديگري مطالبه مي‌كنند. روابط صحيح و محكم در خانواده تنها حفظ مرزها و حركت روي خطوط تعيين شده در موضوع تعهدات حقوقي و قانوني نيست؛ آنچه از تعامل حقوقي و اخلاقي زن و مرد در همه موارد، ‌يك خانواده پايدار و پويا مي‌‌سازد، رعايت توصيه‌هايي است كه قرآن كريم بر آنها تاكيد مي‌‌فرمايد: 1ـ (بقره، 187) زوجين در حكم لباس براي يكديگرند. اگر براي تامين اهداف كلي خانواده تنها همين توصيه مراعات شود، كافي است كه زن و مرد لطيف‌ترين روابط را با يكديگر داشته باشند و در سايه آن مطلوب‌ترين فضاي زندگي را براي افراد خانواده فراهم كنند، زيرا ارتباطي كه انسان با لباس خود دارد، نزديك‌ترين، محرمانه‌ترين و بي‌‌آزار‌ترين روابط است. اين تشبيه در هيچ امر ديگري جز رابطه زن و شوهر مصداق ندارد؛ حتي در رابطه والدين و فرزندان. 2ـ (نساء، 19) از جمله اصولي كه قرآن كريم در كنترل رفتارهاي انسان‌‌ها نسبت به يكديگر به كار مي‌‌برد، اصل «معروف» است كه در قرآن كريم 9 بار تكرار شده است. بيشترين استعمال آن در حاد‌ترين مرحله روابط زن و شوهر و هنگام طلاق است: « (طلاق، 6)، «و به شايستگى ميان خود به مشورت‌پردازيد. » (بقره، 228)، «و براي زنان نيز همانند مردان چنانكه وظايفي شناخته شده، حقوقي معين و مقرر شده است.» (بقره، 231)، «و خوراك و پوشاك آنان به وجه شايسته و پسنديده بر آن كس است كه فرزند از اوست.» زيباترين نكته در آيات مذكور و اصل قرآني «معروف»، آن است كه در تمام مراحل زندگي زناشويي از ابتدا تا انتها چه در شرايط عادي و چه در شرايط بحراني، آنچه مورد نظر خداوند است، حفظ ارزش‌هاي اخلاقي، تحت عنوان معروف (آنچه نفس سالم انسان بطور عموم مي‌‌پسندد) است و خشونت، اهانت و كم‌ لطفي در خانواده قرآني پسنديده نيست. 3ـ (بقره، 229) هدف از وضع احكام و تمامي هدايت‌هاي الهي توسط انبيا، اوليا و مربيان، رعايت حدود الهي در زندگي فردي، خانوادگي و اجتماعي است. خداوند در آياتي از قرآن كريم به اين اصل اشاره مي‌كند. نكته قابل توجه در اين اشارات آن است كه اين آيات عموماً در مواضعي است كه معمولاً بندگان رعايت نمي‌كنند. مثل زمان طلاق؛ در آيات طلاق چندين بار واژه «حدود‌الله» و چندين تعبير بازدارنده ديگر نظير «واعْلمُواْ أنّ‌الله بِكُلِّ شيءٍ علِيمٌ» (بقره، 231)، «إِنّ‌الله بِما تعْملُون بصِيرٌ» (بقره، 237)، «واللّهُ بِما تعْملُون خبِيرٌ» (بقره، 234) و... به كار رفته است. خداوند در آيه 229 سوره بقره، براي هدايت جريان طلاق در محدوده اخلاق، سه بار به رعايت حدود‌الله تذكر مي‌دهد و مي‌‌فرمايد: «هر كس از حدود الهي تجاوز كند، از ظالمين است.» مردان را بعد از طلاق بين دو امر مخير كرده است: «امساك به معروف»، يعني نگهداشتن همسر كه همان رجوع در عده است يا «تسريح به احسان» يعني رها كردن او تا از عده خارج شود. (رك. طباطبايي، 1363: ج2، ص350) خداوند اين دو عمل را كه در استثنايي‌ترين روابط ميان زن و مرد است، نيز به معروف و احسان مقيد كرده است. حرمت فضاي خانه، به حدي است كه در هر شرايطي، اهانت، آزار ديگري و هر عمل ناپسند و غير معروف ديگري در آن جاي ندارد و بايد اين حرمت به بهترين شكل حفظ شود.

هدف خانواده آرمانی

«يكي از نشانه‌هاي قدرت خداوند اين است كه براي شما از جنس خودتان همسر آفريده تا وسيله سكون و آرامش شما باشد و در ميان شما دوستي و رحمت قرار داده است.» (روم، 21) زوجيت در قرآن كريم به انسان، حيوان و ساير موجودات نسبت داده شده و از آيات الهي برشمرده شده است. آيه فوق، تنها هدفي را كه براي تشكيل خانواده بر مي‌شمارد، «تسكين زوجين» است. گرچه در سايه اين آرامش مواهب ديگري نصيب انسان مي‌شود و اهداف نسبي ديگري حاصل مي‌گردد، اما خلقت انسان به نوعي است كه اگر همه مواهب اعم از فرزند، تامين نيازهاي مادي و... را در زوجيت بيابد، ولي سكون و آرامش نداشته باشد، انگيزه‌اي براي تشكيل خانواده نخواهد داشت و خود را كامياب نمي‌بيند. «در محيط خانواده، اگر فقط روابط جسمي و واكنش‌هاي فيزيكي مطرح باشد و بس، روح‌‌ها سرگردان مي‌‌مانند و در تمام عمر در حسرت ناكامي مي‌سوزند و مي‌سازند و بي‌ترديد، هرگاه روح‌‌ها ناكام و حسرت زده باشند، جسم‌ها نيز پريشان و ناتوانند. » (بهشتي، 1377: ص41) با توجه به آيه 21 سوره روم كه هدف از خلقت زوج، سكونت ذكر شده است و نيز از آيه 4 سوره فتح، اين نكته به دست مي‌‌آيد كه رابطه‌اي مستقيم ميان نزول سكينه و ازدياد ايمان وجود دارد. زوجيت نيز كه تامين‌كننده آرامش حقيقي در زن و مرد است، محملي دائمي براي افزايش ايمان و نزديكي به خداوند است. يعني اين امر الهي در صورتي ‌كه با نيت قرب الي‌‌الله برپا شود و دوام پيدا كند، سراسر عبادت حق خواهد بود. نتيجه آنكه با عنايت به هدف اصلي از خلقت انسان، يعني «عبادت» برحسب آيه (ذاريات، 56) هدف حقيقي از تاسيس خانواده، همان هدف متعالي خداوند در خلقت انسان است كه به حاكميت توحيد در جامعه خواهد انجاميد.