اعمال عبادی ماه ذیحجه

ماه ذی حجّه‌ این ماه از ماههای شریف و بافضیلت است. و صحابه پیامبر (ص) و تابعین اهتمام زیادی برای انجام عبادت در این ماه داشتند. دهه اوّل ذی حجّه که بسیار باارزش است تا آن جا که رسول خدا فرموده که روزهایی پاک‌تر از این دهه، نزد خداوند نیست. همچنین فرموده که روزهایی جز این دهه نیست که کار نیک نزد خداوند، محبوب‌تر باشد. اعمال مشترک دهه اول ماه ذی حجّه‌ 1. نمازگزاردن. در ده شب اول ذی حجّه، بین نماز مغرب و عشا دو رکعت نماز وارد شده است: در هر رکعت، بعد از سوره حمد و اخلاص، این آیه خوانده می‌شود: وَواعَدْنا مُوسی‌ ثَلثینَ لَیْلَةً وَاَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ میقاتُ رَبِّهِ اَرْبَعینَ لَیْلَةً وَقالَ مُوسی‌ لِأَخیهِ هرُونَ اخْلُفنی‌ فی‌ قَوْمی‌ وَاَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبیلَ‌الْمُفْسِدینَ وعده گذاشتیم با موسی سی شب و تمدیدش کردیم به ده شب دیگر، و میقات پروردگارش چهل شب شد و موسی‌ به برادرش هارون گفت: جانشین من در میان قوم باش. مصلح باش و به راه مفسده جویان مرو! 2. دعا کردن 3. خواندن این ذکر در هر روز: لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ عَدَدَ الّلَیالی‌ وَالدُّهُورِ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ عَدَدَ اَمْواجِ الْبُحُورِ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ و رَحْمَتُهُ خَیْرٌ مِما یَجْمَعُونَ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ عَدَدَ الشَّوْکِ‌ وَالشَّجَرِ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ عَدَدَ الشَّعْرِ وَالْوَبَرِ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ عَدَدَ الْحَجَرِ وَالْمَدَرِ لا اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ عَدَدَ لَمْحِ الْعُیُونِ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ فِی الّلَیْلِ اِذا عَسْعَسَ وَالصُّبْحِ اِذا تَنَفَّسَ لا اِلهَ‌اِلَّا اللَّهُ عَدَدَ الرِّیاحِ فِی الْبَراری‌ وَالصُّخُورِ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ مِنَ الْیَوْمِ اِلی‌ یَوْمِ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ نیست معبود حقّی جز خدا بر شماره شب‌ها و روزگاران، نیست معبود حقّی جز خدا به شماره موج‌های دریاها، نیست معبود حقّی جز خدا و رحمتش بهتر است از آنچه جمع کنند، نیست معبود حقّی جز خدا به شماره خار و درخت، نیست معبود حقّی جز خدا به شماره مو و کُرک، نیست معبود حقّی جز خدا به شماره سنگ و کلوخ، نیست معبود حقّی جز خدا به شماره به هم زدن چشم‌ها، نیست معبود حقّی جز خدا در شب که بگردد و صبح که برآید، نیست معبود حقّی جز خدا به شماره بادها در بیابان‌ها و سنگ‌ها، نیست معبود حقّی جز خدا از امروز تا روزی که دمیده شود در صور. 4. روزه داشتن: روزه نُه روز اوّل این ماه، مستحب و روزه روز دهم، حرام است. البته روز نهم، اگر روزه موجب ضعف گردد و روزه‌دار نتواند اعمال آن روز را انجام دهد، روزه‌اش مکروه است. 5. خواندن این دعا: بعد از نماز صبح و قبل از غروب، از روز اول ذی حجّه تا شامگاه روز عرفه سفارش شد. و این دعا را امام صادق (ع) در این روزها می‌خواند. اَللّهُمَّ هذِهِ الْأَیَّامُ الَّتی‌ فَضَّلْتَها عَلَی الْأَیَّامِ وَشَرَّفْتَها وَ قَدْ بَلَّغْتَنیها بِمَنِّکَ وَرَحْمَتِکَ فَاَنْزِلْ عَلَیْنا مِنْ بَرَکاتِکَ وَاَوْسِعْ عَلَیْنا فیها مِنْ نَعْمآئِکَ اَللّهُمَّ اِنّی‌ اَسْئَلُکَ اَنْ تُصَلِّیَ عَلی‌ مُحَمَّدٍ وَ الَ مُحَمَّدٍ وَاَنْ تَهْدِیَنا فیها لِسَبیلِ الْهُدی‌ وَالْعَفافِ وَالْغِنی‌ وَالْعَمَلِ فیها بِما تُحِبُّ وَتَرْضی‌ اَللّهُمَّ اِنّی‌ اَسْئَلُکَ یا مَوْضِعَ کُلِّ شَکْوی‌ وَیا سامِعَ کُلِّ نَجْوی‌ وَیا شاهِدَ کُلِّ مَلَأٍ وَیا عالِمَ کُلِّ خَفِیَّةٍ اَنْ تُصَلِّیَ عَلی‌ مُحَمَّدٍ وَ الَ مُحَمَّدٍ وَاَنْ تَکْشِفَ عَنَّا فیهَا الْبَلاءَ وَتَسْتَجیبَ لَنا فیهَا الدُّعآءَ وَتُقَوِّیَنا فیها وَتُعینَنا وَتُوَفِّقَنا فیها لِما تُحِبُّ رَبَّنا وَتَرْضی‌ وَعَلی‌ مَا افْتَرَضْتَ عَلَیْنا مِنْ طاعَتِکَ وَطاعَةِ رَسوُلِکَ وَاَهْلِ وِلایَتِکَ اَللّهُمَّ اِنّی‌ اَسْئَلُکَ یا اَرْحَمَ الرَّاحِمینَ اَنْ تُصَلِّیَ عَلی‌ مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ وَاَنْ تَهَبَ لَنا فیهَا الرِّضا اِنَّکَ سَمیعُ الدُّعآءِ وَلا تَحْرِمْنا خَیْرَ ما تُنْزِلُ فیها مِنَ السَّمآءِ وَطَهِّرْنا مِنَ الذُّنوُبِ یا عَلاَّمَ الْغُیوُبِ وَاَوْجِبْ لَنا فیها دارَ الْخُلوُدِ اَللَّهمَّ صَلِّ عَلی‌ مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ وَلا تَتْرُکْ لَنا فیها ذَنْباً اِلاَّ غَفَرْتَهُ وَلا هَمّاً اِلاَّ فَرَّجْتَهُ وَلا دَیْناً اِلاَّ قَضَیْتَهُ وَلا غائِباً اِلاَّ اَدَّیْتَهُ وَلا حاجَةً مِنْ حَوائِجِ الدُّنْیا وَالْآخِرَةِ اِلاَّ سَهَّلْتَها وَیَسَّرْتَها اِنَّکَ عَلی‌کُلِّشَیْ‌ءٍ قَدیرٌ اَللّهُمَّ یا عالِمَ الْخَفِیَّاتِ یا راحِمَ الْعَبَراتِ یا مُجیبَ الدَّعَواتِ یا رَبَّ الْأَرَضینَ وَالسَّمواتِ یا مَنْ لا تَتَشابَهُ عَلَیْهِ الْأَصْواتُ صَلِّ عَلی‌ مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ وَاجْعَلْنا فیها مِنْ عُتَقآئِکَ وَطُلَقآئِکَ مِنَ النَّارِ وَالْفائِزینَ بِجَنَّتِکَ وَالنَّاجینَ بِرَحْمَتِکَ یااَرْحَمَ الرَّاحِمینَ وَصَلَّی‌اللَّهُ عَلی‌ سَیِّدِنا مُحَمَّدٍ وَ الِهِ اَجْمَعینَ‌ 6. خواندن دعای تهلیل «لا اله الّا اللَّه» که از امیرمؤمنان است. ده بار در روز تکرار شود. لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ عَدَدَ الّلَیالی‌ وَالدُّهُورِ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ عَدَدَ اَمْواجِ الْبُحُورِ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ و رَحْمَتُهُ خَیْرٌ مِما یَجْمَعُونَ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ عَدَدَ الشَّوْکِ وَالشَّجَرِ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ عَدَدَ الشَّعْرِ وَالْوَبَرِ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ عَدَدَ الْحَجَرِ وَالْمَدَرِ لا اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ عَدَدَ لَمْحِ الْعُیُونِ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ فِی الّلَیْلِ اِذا عَسْعَسَ وَالصُّبْحِ اِذا تَنَفَّسَ لا اِلهَ‌اِلَّا اللَّهُ عَدَدَ الرِّیاحِ فِی الْبَراری‌ وَالصُّخُورِ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ مِنَ الْیَوْمِ اِلی‌ یَوْمِ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ. اعمال ویژه ماه شب‌های و روزهای ذی حجّه‌ وقایع روز اوّل ماه‌ الف - ولادت حضرت ابراهیم (ع). ب - ازدواج علی (ع) با حضرت زهرا (س) در سال 3 ه.ق. اعمال روز اول ذی حجّه 1. روزه داشتن. در روایت آمده است کسی که این روز را روزه بدارد، ثواب هشتاد ماه روزه برای او ثبت می‌شود. 2. خواندن نماز حضرت زهرا (س) چهار رکعت نماز است که در هر رکعت، یک مرتبه سوره حمد و پنجاه بار سوره اخلاص خوانده می‌شود (تعقیبی نیز دارد که به مفاتیح رجوع شود). 3. خواندن دعای خوف. این دعا برای دفع ستم ستمگران است که چنین است: حَسْبی‌ حَسْبی‌ مِنْ سُؤالی‌ عِلْمُکَ بِحالی‌! بس است، بس است از خواست من، دانستن تو حال مرا! وقایع روز هفتم ماه‌ شهادت حضرت باقر العلوم (ع) در سال 114 ه.ق‌ وقایع روز هشتم ماه‌ الف روز هشتم را روز ترویه می‌گویند. ب حرکت امام حسین (ع) از مکّه در سال 60 ه.ق‌ اعمال ویژه روز هشتم ماه‌ 1. غسل. آن را تمام روز می‌توان انجام داد. 2. روزه گرفتن. وقایع نهم ماه‌ 1- این روز مصادف با روز عرفه است. 2- شهادت حضرت مسلم بن عقیل در سال 60 ه.ق‌ اعمال شب نهم‌ 1. مناجات و دعا. شب عرفه، از شب‌های بسیار مناسب برای توبه و مناجات با خداوند است. 2. زیارت امام حسین (ع). در روایت آمده است که خداوند در شب عرفه، ابتدا به زائران قبر امام حسین (ع) نظر می‌کند و سپس به کسانی که در موقف (مکّه) هستند. اعمال روز عرفه‌ 1. روزه داشتن. روزه این روز، مستحب است؛ مگر برای کسی که به جهت ضعف، نتواند اعمال این روز را انجام دهد، که در این صورت، مکروه است. 2. غسل روز عرفه. 3. زیارت امام حسین (ع). از امام صادق (ع) نقل شده است که خداوند، بر زائران قبر امام حسین (ع) تجلّی می‌کند و خواسته‌های آنان را برآورده می‌سازد و گناهانشان را می‌آمرزد، آن‌گاه بر اهل عرفات، تجلّی می‌کند. 4. انجام اعمال عصر روز عرفه‌ الف) دو رکعت نماز بعد از نماز عصر. این نماز، مستحب است که در رکعت اوّل سوره حمد و اخلاص و در رکعت دوم، سوره حمد و کافرون خوانده شود. ب) چهار رکعت نماز. در این نماز، که در هر رکعت، یک مرتبه سوره حمد و پنجاه مرتبه سوره اخلاص خوانده می‌شود. ج) دعا و ذکر. مخصوصاً دعای عرفه امام حسین (ع) در این روز تأکید شده است. وقایع دهم ماه‌ روز دهم ماه عید قربان و عید تمام مسلمانان است. اعمال شب عید قربان‌ 1. شب زنده‌داری. 2. زیارت امام حسین (ع). 3. خواندن دعای «یا دائم الفضْلِ عَلَی الْبَرِیَّةِ.» اعمال روز عید قربان‌ 1. غسل عید قربان 2. خواندن دعای ندبه 3. خواندن تکبیرات. الف) بعد از نماز ظهر روز عید تا بعد از نماز صبح روز دوازدهم. ب) کسانی که در مِنا هستند، از نماز ظهر روز عید تا بعد از نماز صبح روز سیزدهم. این تکبیرات، در اعمال روز عید فطر گفته شد. 4. خواندن دعای چهل و هشتم صحیفه سجّادیه. 5. خواندن نماز عید. 6. انجام قربانی 7. ترک روزه. روزه گرفتن این روز، حرام است. ایام تشریق‌ روز یازدهم آغاز ایّام تشریق است و آن عبارتند از روزهای یازدهم، دوازدهم و سیزدهم ذی حجه و روزه گرفتن در این ایّام، برای کسی که در مِنا باشد، حرام است. وقایع روز پانزدهم‌ ولادت امام علی النّقی(ع) در سال 212 ه.ق. وقایع هیجدهم شب هیجدهم ماه شب عید غدیر است و شب جشن ولایت علی(ع) است. اعمال شب هیجدهم‌ نماز گزاردن و دعا کردن. اعمال روز هیجدهم‌ 1. غسل روز عید غدیر 2. روزه داشتن. 3. نماز گزاردن. دو رکعت نماز مانند نماز صبح که پس از آن، دو مرتبه به سجده رفته و صد بار «شُکراً للَّهِ» گفته شود. بین دو سجده نیز دعایی خوانده می‌شود. 4. خواندن دعا. 5. پوشیدن لباس پاکیزه. 6. دید و بازدید دوستان. مستحب است در هنگام مصافحه، دعای زیر خوانده شود: اَلْحَمْدُ للَّهِ‌ِ الّذی‌ جَعَلَنا مِنَ الْمُتَمَسِّکینَ بِوِلایَةِ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَالْأَئِمَّةِ. سپاس خدا را که ما را بدین روز گرامی داشته و قرار داده ما را از متمسّکان به ولایت امیرالمؤمنین و ائمه قرار داده است. 7. زیارت امیرالمؤمنین (ع). 8. خواندن عقد برادری و اخوّت با برادران دینی 9. صد بار خواندن این دعا: اَلْحَمْدُ للَّهِ‌ِ الّذی‌ جَعَلَ کَمالَ دینِهِ وَتَمامَ نِعْمَتِهِ بِوِلایَةِ اَمیرِ الْمُؤمِنینَ عَلیِّ بْنِ اَبی‌طالِبٍ. سپاس خداوندی را که کمال دین و تمام نعمتش را در ولایت امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب قرار داد. وقایع روز بیست و چهارم ماه‌ روز مباهله (البته بعضی بیست و پنجم را روز مباهله گفته‌اند). اعمال روز بیست و چهارم ماه‌ 1. غسل. 2. روزه داشتن. 3. خواندن دعای مباهله. 4. نماز گزاردن. دو رکعت نماز، مانند نماز صبح است که بعد از آن، هفتاد بار «استغفار» می‌شود. اعمال بیست و پنجم ماه‌ اعمال شبانه‌ 1- اطعام نمودن. اعمال روزانه‌ 1- روزه داشتن. اعمال روز سی‌ام ماه‌ 1. نماز گزاردن. خواندن دو رکعت نماز در این روز، بدین شرح وارد شده است: الف) در هر رکعت بعد از سوره حمد، ده مرتبه سوره اخلاص و ده بار آیة الکرسی خوانده شود. ب) خواندن این دعا اَللّهُمَّ ما عَمِلْتُ فی‌ هذِهِ السَّنَةِ مِنْ عَمَلٍ نَهَیْتَنی‌ عَنْهُ وَلَمْ تَرْضَهُ وَنَسیتُهُ وَلَمْ تَنْسَهُ وَدَعَوْتَنی‌ اِلَی التَّوْبَةِ بَعْدَ اجْتِرائی‌ عَلَیْکَ اَللّهُمَّ فَاِنّی‌ اَسْتَغْفِرُکَ مِنْهُ فَاغْفِر لی‌ وَما عَمِلْتُ مِنْ عَمَلٍ یُقَرِّبُنی‌ اِلَیْکَ فَاقْبَلْهُ مِنّی‌ وَلا تَقْطَعْ‌ رَجآئی‌ مِنْکَ یاکَریمُ! خدایا! آنچه کردم در این سال از کارهایی که مرا نهی کردی از آن و مورد پسندت نبود و من فراموش کردم، و تو فراموش نکردی و پس از جرئت برتر و دعوت کردی مرا به توبه، بار خدایا! آمرزش می‌جویم از آن. بیامرز مرا و آنچه به جا آوردم از کارهایی که مرا به تو نزدیک کند، بپذیر از من و امید مرا از خودت مبُر، ای کریم! --------------------------------------- 1 - المراقبات، جواد الملکی التبریزی، چاپخانه حیدری، قم، 1381 ق.ص 219. 2 - همان، ص 220. 3 - مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی، افتخاری، تهران، 1375 ش، ص 251، و مصباح المتهجّد، محمدبن الحسن الطوسی، مؤسسه فقه شیعه، بیروت، 1411 ق، ص 612؛ و المصباح، کفعمی، دارالکتب العلمیة، اسماعیلیان، 1ج، نجف، 1349 ق. ص 659. 4 - المصباح، کفعمی، دارالکتب العلمیة، اسماعیلیان، 1ج، نجف، 1349 ق، ص 660. 5 - وسائل الشیعة، محمد بن الحسن الحر العاملی، المکتبة الاسلامیة، 20 ج، عبدالرحیم ربانی شیرازی، تهران، 1383 ق، ج 7، ص 334؛ مصباح المتهجّد، محمدبن الحسن الطوسی، مؤسسه فقه شیعه، بیروت، 1411 ق. ص 612؛ توضیح المسائل، امام خمینی (ره)، پیام نور قم، م 1748. 6 - همان، ج 7، ص 334. 7- مفاتیح الجنان، ص 252؛ مصباح المتهجّد، محمدبن الحسن الطوسی، مؤسسه فقه شیعه، بیروت، 1411 ق.ص‌613. 8 - مفاتیح الجنان، ص 253. 9 - در لغت نامه دهخدا، برای نامگذاری این روز، دو وجه گفته شده است: الف) از «ریّ» به معنای سیر آبی مشتق شده است؛ چون حجّاج در این روز، برای روزهای بعد، آب ذخیره می‌ساختند. ب) از «تروّی» به معنای تفکّر گرفته شده است؛ چون در این روز، حضرت ابراهیم (ع) درباره خواب خود می‌اندیشید. 10 - عروة الوثقی، الطباطبایی الیزدی، 2 ج، دارالکتب الاسلامیة، تهران 1397 ق، ج 1، ص 461. 11 - وسائل الشیعة، محمد بن الحسن الحر العاملی، المکتبة الاسلامیة، 20 ج، عبدالرحیم ربانی شیرازی، تهران، 1383 ق، محمد بن الحسن الحر العاملی، المکتبة الاسلامیة، 20 ج، عبدالرحیم ربانی شیرازی، تهران، 1383 ق، ج 10، ص 335.؛ 12 - مفاتیح الجنان، ص 255. 13 - کامل الزیارات، جعفر بن محمد ابن قولویه، مکتبة الصدوق، تهران، 1375 ش، ص 170. 14 - عروة الوثقی، الطباطبایی الیزدی، ج2 ، دارالکتب الاسلامیة، تهران 1397 ق.ج 2، ص 242؛ توضیح المسائل، امام خمینی (ره)، پیام نور قم، م 1748 15 - همان، ج 1، ص 461. 16 - کامل الزیارات، جعفر بن محمد ابن قولویه، مکتبة الصدوق، تهران، 1375 ش، ص 170. 17 - مفاتیح الجنان، ص 258؛ المصباح، کفعمی، دارالکتب العلمیة، اسماعیلیان، 1ج، نجف، 1349 ق، ص 661. 18 - کامل الزیارات، جعفر بن محمد ابن قولویه، مکتبة الصدوق، تهران، 1375 ش، ص 180. 19 - همان ، ص 180. 20 - مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی، افتخاری، تهران، 1375 ش، ص 275. 21 - وسائل الشیعة، محمد بن الحسن الحر العاملی، المکتبة الاسلامیة، 20 ج، عبدالرحیم ربانی شیرازی، تهران، 1383 ق، ج 10، ص 335.؛ 22 - مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی، افتخاری، تهران، 1375 ش، ص 275. 23 - المراقبات، جواد الملکی التبریزی، چاپخانه حیدری، قم، 1381 ق. ص 241؛ مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی، افتخاری، تهران، 1375 ش، ص 275. 24 - توضیح المسائل، م 1516. 25 - المراقبات، ص 255؛ مفاتیح الجنان، ص 275. 26 - عروة الوثقی، الطباطبایی الیزدی، 2 ج، دارالکتب الاسلامیة، تهران 1397 ق. ج 2، ص 243. 27 - آشنایی با زندگی امام هادی (ع): امام هادی [علی النقی (ع)]، در نیمه ذی حجه سال 212 هجری در «صُرْیا» (از حوالی مدینه) به دنیا آمد و در سوم رجب سال 254 در سامّرا در 42 سالگی وفات یافت و در همان جا به خاک سپرده شد. پدر بزرگوارش امام محمد تقی (ع) بود و مادرش سمانه نام داشت. فرزندان ایشان عبارتند از: 1. حسن [امام عسکری (ع)] 2. حسین، 3. محمّد، 4. جعفر، 5. عایشه. حضرت را در سال 243 ق، از مدینه به سامّرا منتقل کردند و تا آخر عمر در آن‌جا اقامت داشت. دوره امامت ایشان، مقارن بود با خلافت چند تن از حاکمان عباسی که عبارتند از: 1. معتصم، 2. واثق، 3. متوکّل، 4. منتصر، 5. مستعین، 6. معتز. از سخنان آن حضرت است: الدنیا سُوقٌ، رَبحَ فیها قَوْمُ وَخَسِرَ آخَرُونَ. دنیا بازاری است که گروهی در آن سود می‌برند و عدّه‌ای نیز زیان می‌بینند. 28 - مفاتیح الجنان، ص 279؛ مصباح المتهجّد، ص 691؛ المصباح، ص 681. 29 - المراقبات، ص 260؛ وسائل الشیعة، ج 7، ص 326؛ مستدرک الوسائل، حسین النوری، المکتبة الاسلامیة، مؤسسة اسماعیلیان، ج 1، ص 456. 30 - المراقبات، ص 260. 31 - مصباح المتهجّد، ص 681؛ برای اطلاع بیشتر به مفاتیح الجنان‌رجوع شود. 32- مستدرک الوسائل، ج 1، ص 456. 33 - بحارالأنوار، محمّد باقر المجلسی (م 1111 ق)، المکتبة الاسلامیة، ج 98، ص 321. 34 - همان. 35 - عروة الوثقی، ج 1، ص 461. 36 - همان، ج 2، ص 241. 37 - مفاتیح الجنان، ص 282؛ مصباح المتهجّد، ص 704. 38 - المصباح، ص 688. 39 - مفاتیح الجنان، ص 286. 40 - همان. 41 - همان. 42 - همان، ص 287. 43 - همان. 44 - مفاتیح الجنان، ص 496.