جمال الدین اخوی

كلمات كليدي : تاريخ، پهلوي، اخوي، جمال الدين، وزير دادگستري، وزير مشاور، دادستان كل، نماينده تهران

نویسنده : سيد مرتضي مير تبار

جمال‌الدین اخوی در سال 1270 در تهران متولد شد. وی از نوادگان سید حسن تقوی تهرانی بوده و پدرش حاج سید نصرالله اخوی[1] که مدت‌ها ریاست دیوان عالی کشور را برعهده داشته، می‌باشد. اخوی دوره‌ی ابتدائی را در مدرسه‌ی سادات و اقدسیه و دوره‌ی متوسطه را در دبیرستان دارالفنون به پایان رساند.[2] مدتی به تحصیل ادبیات عرب و فقه و اصول پرداخت؛ اما بعد از مدتی، از آن دست کشید و به علوم جدید روی آورد. در مدرسه‌ی سن لوئی[3] تهران به مدت 7 سال به فراگیری علوم جدید و زبان فرانسه مشغول شد. پس از یادگیری زبان فرانسه، در همان مدرسه مشغول به کار شد و مدت 7 سال به تدریس پرداخت.[4] پس از چندی برای ادامه تحصیل وارد دانشگاه تهران شد و از آن دانشگاه لیسانس قضائی گرفت.

شروع فعالیت وی

در سال 1302 با سمت وکالت عمومی مدعی العموم محکمه‌ی بدایت در دادگستری مشغول به کار شد. در سال‌های 1305 تا 1308 مدیر دفتر شعبه‌ی 4 امور قضائی و مدیر دفتر پارکه‌ی دادسرای مرکز و قاضی محکمه‌ی بدایت و عضو اداره‌ی امور قضائی عدلیه شد. در سال 1308 با گروهی از محصلین دادگستری برای تحصیلات بالاتر به فرانسه اعزام شد.[5] در پاریس دیپلمش را از انستیتوی جرم‌شناسی دریافت کرد و پس از مدتی؛ یعنی در سال 1311 به ایران بازگشت و به سمت کفیل وکالت عمومی محکمه‌ی استیناف منصوب شد[6] و پس از آن به ریاست شعبه‌ی دیوان عالی تمیز رسید.[7] در سال 1317 علاوه بر شغل قضائی عضو پیوسته‌ی فرهنگستان شد.

مشاغل دولتی وی

در سال 1330 در کابینه‌ی دکتر مصدق دادستان کل دیوان عالی کشور شد.[8] حدود 1 سال و اندی در همین سمت مشغول کار بود و دوباره رئیس شعبه‌ی تمیز شد. در سال 1332 در کابینه‌ی سپهبد فضل‌الله زاهدی به سمت وزارت دادگستری منصوب شد.[9] در سال 1333 در همان کابینه وزیر مشاور گردید. جمال‌الدین اخوی از 14 آذر سال 1334 تا 1335 در کابینه‌ی حسین علاء، وزیر دادگستری بود.[10] وی که از طرفداران دکتر مصدق بود، در همان دوره قضیه‌ی محاکمه‌ی دکتر مصدق به اتهام ماندن غیرقانونی در پست نخست وزیری که فقط 3 روز بود، اتفاق افتاد و اخوی محکوم به 3 سال حبس مجرد گردید. پس از گذشت 2 سال به فرجام خواهی مصدق رسیدگی شد و شعبه‌ی 9 دیوان عالی کشور، حکم دادگاه تجدید نظر را به تأیید رسانید. کابینه‌ی حسین علاء در 24 خرداد 1335 سقوط کرد؛ ولی اخوی قبل از فروپاشی کابینه‌ی علاء استعفا داده بود. لذا این سقوط دامن‌گیر او نشد. اخوی در طول مدت وزارت خود در دادگستری، از قانون مصونیت قضات حمایت می‌کرد.

ورود به مجلس

در انتخابات تابستانی دوره‌ی بیستم مجلس شورای ملی، ریاست انجمن نظارت بر انتخابات تهران به او محول شد؛ اما انتخابات به هیچ وجه آزادانه برگذار نشد و همین امر موجب شد که مردم دهان به اعتراض بازکنند و انتخابات را باطل کرده و اخوی را مجبور به استعفا کنند.[11]

در انتخابات زمستانی همان دوره در تهران به عنوان نماینده‌ی منفرد، خود را نامزد کرد و با حمایت حزب ملّیّون، نماینده‌ی اول تهران شد.[12] اللهیار صالح، نماینده‌ی مردم کاشان، در 31 فروردین 1340 ضمن اعتراض به کارهای اخوی در انتخابات و غیرقانونی کردن عملکرد او، با اعتبارنامه‌ی وی مخالفت کرد. دلیل مخالفت صالح با اخوی را می‌توان در چند جمله خلاصه کرد. 1- کارهای غیرقانونی جمال‌الدین اخوی در دوران انتخابات. 2- سوء شهرت اخوی به آن‌ها. 3- رأی گرفتن از مردم با زور و تهدید.[13] همین امر باعث شد، لطمه‌ی سنگینی به حیثیت و نیکنامی او بخورد و مدت کوتاهی بعد از آن مجلس بیستم در 19 اردیبهشت 1340 منحل شد. اخوی در سال 1345 عضو هیئت مرکزی و جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران و ریاست بخش حمایت از کودکان را بر عهده داشت. پس از انحلال مجلس بیستم، اخوی از سیاست کناره گرفت و در مدارس مختلف از جمله مدرسه‌ی عالی سپهسالار و مدرسه‌ی عالی وعظ و خطابه و در دانشگاه‌های مختلف؛ از جمله دانشکده‌ی الهیات مشغول تدریس شد و از این زمان به بعد روی به تدریس و تحقیق آورد. با وجود این که وی از عرصه سیاست خارج شد؛ اما گاهی اوقات، وی که وزیر سابق دادگستری بود، جلساتی را در منزل خود با برخی قضات عالی رتبه برگزار می‌کرد.[14] البته در کنار آن، اخوی عضویت هیئت مدیره‌ی حفاظت از آثار باستانی کشور را نیز برعهده داشت.[15] جمال‌الدین اخوی با برخی رجال هم چون اسدالله علم در ارتباط بود[16] و در 18 آبان 1357 به فرمان محمدرضا پهلوی به ریاست کمیسیون ویژه‌ی رسیدگی به دارائی‌های بستگان شاه منصوب گردید[17] و تا زمان سقوط شاهنشاهی در ایران به این کار اشتغال داشت و سرانجام در 12 آبان سال 1362 وفات نمود.[18]