صاحب بن عباد؛ فرهيخته ايرانی پيرو اهل بيت (ع)

امام رضا(ع) حدود بيست سال امامت مسلمانان را بر عهده داشت که هفده سال آن را در مدينه و سه سال را در خراسان به سر برد و سرانجام به دستور مأمون (خليفه وقت عباسيان) مسموم شد و در آخرين روز از ماه صفر سال ۲۰۳ هجري به شهادت رسيد. از آن حضرت احاديث و روايات بسياري به جا مانده که در کتاب «عيون اخبار الرضا» گردآوري شده است؛ کتابي که ۱۶۳ سال پس از شهادت حضرت توسط شيخ صدوق (ابن بابويه) تأليف شد و البته مأجراي جالبي هم دارد.

سبب تأليف جامع ترين کتاب رضوی

به گفته شيخ صدوق در مقدمه کتاب، زماني که «صاحب بن عباد ديلمي» وزير وقت و حاکم شيعي آن دوران در ستايش امام علي بن موسي الرضا(ع) اشعاري را مي سرايد و آن را به شيخ هديه مي دهد، او نيز کتاب عيون اخبار الرضا را به پاس زحمات صاحب بن عباد می‌نويسد و به او اهدا مي کند. شيخ صدوق پس از نقل دو قصيده صاحب، در مقدمه کتابش آورده است: «هديه اي بهتر از اين کتاب که از معارف بيکران امام رضا(ع) تأليف شده است، نيافتم تا در پاسخ دو قصيده ابن عباد بفرستم». کتابي که لقب جامع ترين اثر رضوي را به خود اختصاص مي دهد، چرا که در ۶۹ باب احاديث امام رضا(ع) و احاديث امامان قبلي (منقول از امام رضا) را درج کرده و موضوعات مختلفي همچون فقهي، اخلاقی، سيره و کلام را بيان کرده است.

شخصيت صاحب بن عباد

ابوالقاسم اسماعيل بن عبّاد، فرزند عباس ملقّب به «صاحب» و مشهور به «صاحب بن عبّاد» در 16 ذيقعده سال 326 قمري در اصفهان متولد شد. پدر و اجداد صاحب، از بزرگان و سرشناسان اصفهان بوده و مرتبه وزارت داشتند. عبّاس پدر صاحب بدان مرتبه از بزرگي و احترام رسيده بود که مردم او را «شيخ امين» مي‌ گفتند.

بسياري از بزرگان به تشيّع و برخي به دوازده امامي بودن او تصريح کرده‌اند. سيّد بن طاووس، شيخ صدوق، علاّمه مجلسي، شيخ حرّ عاملي، شيخ بهايي، شيخ آقابزرگ طهراني، شيخ عباس قمي، علامه اميني و بسياري ديگر از اين جمله اند.

صاحب پس از رسيدن به مقام وزارت نيز کسب علم و معرفت را فراموش نکرد. او چه در ايام اقامت در شهرهاي اصفهان، بغداد و ري و چه در مسافرت، هميشه با برخي از دانشمندان و بزرگانِ علم همراه بود و حتي در مأموريت هاي نظامي نيز مجلس بحث و گفتگو تشکيل مي‌ داد. وي به تأليفات اهل قلم، عنايت و توجه ويژه داشت و هرگاه از تأليف کتابي جديد آگاهي مي ‌يافت با سعي و کوشش فراوان نسخه ‌اي از آن فراهم مي ‌کرد و براي مطالعه در کتابخانه خويش قرار مي‌ داد. او با تلاش فراوان توانست کتابخانه ‌اي عظيم و کم نظير تشکيل دهد که در واقع نخستين کتابخانه عمومي جهان اسلام به شمار مي رود.

علاوه بر اين، خود نيز دست به قلم بود و آثاري را به شرح زير تأليف کرد:

کتاب الإبانه (در علم کلام)، الاقناع (در عروض)، الامثال السائره (در علوم ادبي)، التذکره (در کلام و اصول دين)، ديوان اشعار، رسائل صاحب (مباحث اخلاقي، اعتقادي و اجتماعي)، رساله ‌اي در فضايل حضرت عبدالعظيم حسني(ع)، رساله ‌اي در علم طب، عنوان المعارف، الفرق بين الضاد و الظاء، الکشف عن مساوي‌ء شعر المتنبي‌ء، المحيط (در علم لغت) و المنظومه الفريده.

کتاب هايي نيز به نام «صاحب» نوشته و به او هديه شده است که عبارتند از:

عيون اخبار الرضا(ع) از شيخ جليل القدر صدوق (ره)، کتاب رجال از حسين بن علي بن بابويه (برادر شيخ صدوق)، تاريخ قم از حسن بن محمد قمي، لطايف المعارف از ثعالبي (اديب مشهور). الصاحبي از ابن فارس، تهذيب از قاضي عبدالعزيز جرجاني و الحجر از ابوجعفر احمدبن ابي سليمان.

«صاحب بن عباد» مشهور به معجم الادباء سرانجام در شب جمعه 24 صفر سال 385 قمري به سراي باقي شتافت. پيکر وي با شکوه فراوان در ري تشييع و سپس به زادگاهش در اصفهان منتقل شد. او در محله قديمي «باب دريّه» (طوقچي/ قدس فعلي) خانه اي داشت و طبق وصيتش در آن دفن شد. مزار صاحب اکنون زيارتگاه شيفتگان اهل بيت(ع) و اهل علم است.

* واحد اطلاع رسانی بنياد بين المللی امام رضا(ع)

روزنامه كيهان، شماره 21524 به تاريخ 11/10/95، صفحه 8 (معارف)