تابعیت، تابعیت اصلی، تابعیت مبدأ، تابعیت تولدی، اصل (سیستم) خاک، اصل (سیستم) خون، تابعیت اکتسابی
به لحاظ آن که همه افراد چه در حقوق داخلی (ماده 958 قانون مدنی ایران) و چه در حقوق بینالملل از حق تمتع برخوردارند؛ بنابراین هر کسی در هر سن و وضعیتی این شایستگی را دارد که دارای تابعیتی باشد. بنابر نکته یاد شده و نیز بنا بر اصل اوّل تابعیت (اصل لزوم تابعیت) هر فرد باید تابعیتی داشته باشد. این تابعیت ممکن است به یکی از دو طریق زیر کسب گردد:
1) تابعیت اصلی (تابعیت مبداء یا تابعیت تولدی):
چون هر کس باید دارای تابعیتی باشد پس همین که طفلی به دنیا آمد، ناگزیر باید تکلیف او معین گردد و همه دولتها پذیرفتهاند همین که تولدی صورت گرفت تابعیت دولتی به او تحمیل میشود؛ امّا از آنجا که خود طفل نمیتواند انتخاب تابعیت نماید، باید تابعیتی به او داده شود که اگر میتوانست، خودش نیز همان را انتخاب مینمود. بنابراین علمای حقوق فرض کردهاند یکی از دو امر نسب یا خون و محل تولّد، ممکن است طفل را به سرزمینی مربوط سازد.
أ) اصل خون (سیستم خون):
سیستم خون که آن را سیستم نسبی نیز مینامند، بدین معنی است که به موجب آن تابعیت از طریق نَسَب و به سبب تعلق طفل به خانواده، به وی تحمیل میشود مثلاً طفلی که از پدر و مادر ایرانی متولد میشود، دارای تابعیت ایرانی میگردد.
ب) اصل خاک (سیستم خاک):
در سیستم خاک تابعیت از روی محل تولد و به سبب تعلق به سرزمین، به طفل تحمیل میشود. در این سیستم هر کس در هر کجا که متولد شده است، تابعیت همان جا را دارا میگردد. و چون هر فردی بالاخره در قلمرو دولتی متولد میشود، اعمال این سیستم باعث میگردد افراد بدون تابعیت باقی نمانند.
البته در مواردی که کسی در هواپیما و یا کشتی متولد شود چون بنابر عرف و حقوق بینالمللی کشتی و هواپیما دارای تابعیت هستند و متبوع کشور صاحب پرچم (کشوری که کشتی یا هواپیما پرچم آن را حمل میکند) هستند، بنابراین اطفال متولد شده در کشتی یا هواپیما نیز به تابعیت همان کشور صاحب پرچم در خواهند آمد.
طبیعی است این دو سیستم را نمیتوان در مقابل یکدیگر قرار داد بلکه باید آنها را متمم و مکمل یکدیگر دانست، زیرا فلسفه وجودی هر کدام باعث شده است که هر یک از این دو سیستم به نوبه خود دارای مزایا و معایبی باشند. بنابراین هر کشوری بنابر اوضاع و احوال جغرافیایی و مصالح اقتصادی و سیاسی خود، یکی از این دو سیستم یا تلفیقی از آن دو را اتخاذ میکند.
2) تابعیت اکتسابی:
تابعیت اکتسابی، تابعیتی است که شخص پس از تولد بر اثر أعمال خود آن را کسب میکند. و اینگونه تابعیت بر دو نوع است:
أ) ارادی (مستقیم)
ب) غیر ارادی (غیر مستقیم)
گاهی ممکن است اراده شخص تأثیری در کسب تابعیت جدید وی نداشته باشد مانند تابعیت جدید اولاد صغیر شخصی که تغییر تابعیت داده یا تغییر بر اثر جدا شدن قسمتی از اراضی کشور. هنگامی در کسب تابعیت جدید اراده شخص مستقیماً دخالت دارد که خود شخص تقاضای تحصیل تابعیت کند.
گاهی نیز بر اثر نتیجه عمل ارادی شخص، مانند ازدواج، این گونه تابعیت کسب میشود. بنابراین تابعیت اکتسابی از 4 طریق ممکن است:
1) تابعیت اکتسابی اولاد صغیر شخصی که تغییر تابعیت داده است.
2) تابعیت اکتسابی بر اثر جدا شدن قسمتی از اراضی کشور.
3) تابعیت اکتسابی بر اثر ازدواج.
4) تابعیت اکتسابی بر اثر تقاضای تحصیل تابعیت از طرف شخص.