قرآن مهمترین منبع معرفتی سهروردی بود

قرآن مهمترین منبع معرفتی سهروردی بود

مصصح کتاب "آیت اشراق" معتقد است که سهروردی پایه‌گذار حکمت اشراق و احیا‌کننده فلسفه ایران باستان بیش از تمام فلاسفه مسلمان قبل از خود به آیات قرآنی و احادیث نبوی توجه کرده است.

سیما السادات نوربخش، محقق و پژوهشگر فلسفه اسلامی، در گفتگو با خبرنگار مهر در ابتدا با اشاره به این نکته  که سهروردی یکی از معروفترین حکمای اسلامی - ایرانی است که بنیانگذار دومین نحله اندیشه در حکمت اسلامی به نام حکمت اشراق است گفت : سهروردی منتقد حکمت مشایی است و انتقادهای زیادی را نسبت به ارسطو و ابن سینا در منطق و فلسفه اش مطرح کرده است. وی در حدود قرن ششم زندگی می نمود و در 36 یا 38 سالگی که علت مرگ آن چندان مشخص نیست توسط حکومت وقت آن زمان به شهادت می رسد. در مورد زندگی نامه اش منابع بسیار اندک نوشته اند و اندیشه اش تا یک قرن بعد از مرگش ناشناخته بود و بعد از آن هم چندان به اندیشه سهروردی توجه نشده و آثار اندکی درباره او نوشته شده است.

وی با اشاره به این مطلب که در آن دوره حکمت مشاء اغلب مورد توجه بود  تا حکمت اشراق سهروردی گفت : اساس حکمت سهروردی بر نور قرار دارد و بر خلاف حکمای مشایی که اساس بحثشان وجود است و پیرامون آن مسئله بحث می کنند او نور را اساس حکمت می دانست. سهروردی قصد دارد تفسیری از وجود را بر اساس نور ارائه دهد. این اندیشه در تاریخ ایران قدمت طولانی دارد و در یونان کسانی مثل فلوطین از این اندیشه بهره مند بودند و در ادیان و عرفان به مسئله نور توجه شده است  و در قرآن نیز خداوند با صفت نور توصیف شده است : الله و النور السماوات فی الارض و هیچ کجا توصیف وجود برای حضرت حق به کار نرفته است. به همین دلیل می توان گفت که اندیشه سهروردی جمع کننده و تالیفی از تمام این مراحل باشد.

این محقق و پژوهشگر فلسفه اسلامی در ادامه سخنانش درباب کتاب "آیت اشراق" که به تازگی منتشر شده گفت : این کتاب به نوعی تفسیرهایی است که سهروردی درباره آیات قرآن انجام داده است. من در این کتاب از چهار مجلد مجموعه مصنفات شیخ اشراق تصحیح هانری کربن و دکتر سیدحسین نصر و دکتر نجفقلی حبیبی و متن عربی هیاکل‌النور تصحیح محمد‌علی ابوریان به عنوان منبع اصلی استفاده کرده ام. ابتدا آیات، به ترتیب سور و آیات قرآن کریم تنظیم شده‌اند. پس از ذکر آیه، ترجمه آن داخل کروشه آمده و سپس عین عبارت سهروردی که تفسیر یا تاویل و یا صرفاً شاهدی از قرآن کریم است به ترتیب از مجموعه مصنفات مجلد 1، 2، 4 و3 آمده است.

خانم نوربخش در ادامه با اشاره به این مطلب که حکیمان مسلمان بر اساس توافق میان شرع و عقل و با به‌کارگیری عقل و ادراک فلسفی، در تفسیر و تأویل قرآن کریم به سنت تفسیر فلسفی دست یافتند گفت : آنها ماهیت نبوت و وحی را از جهت معرفت ‌شناسی تحلیل کرده ‌اند. فارابی نخستین کسی است که در این زمینه سخن گفته است. اندیشه او با ابن‌ سینا و سهروردی و ملاصدرا به اوج خود رسید. در رسائل اخوان الصفاء، استنادهایی به قرآن کریم صورت گرفته است. بهترین نمونه، استنادی است که ابن‌سینا از آیه نور در الاشارات و التنیهات کرده است. همچنین رساله‌های مستقلی در تفسیر سوره‌های توحید، فلق، ناس، اعلی، تفسیر آیه ثم استوی الی السماء و هی الدخان دارد. رساله النیروزیه با عنوان رساله الحروف یا رساله فی فواتح سور الکریم منسوب به اوست. این رساله‌ها از حیث حجم، کوچک‌اند اما از حیث محتوا بسیار عظیم و دارای مطالب ژرف و تحقیقاتِ عمیق است.

وی در ادامه به یکی دیگر از تفاسیر اشاره کرد و گفت : این تفسیر کتاب مهم مشکاه الانوار و مصفاه الاسرار ابوحامد محمد غزالی است که فقط به تفسیر و تأویل آیه نور پرداخته و بی‌شک منظر تأویلی او در اندیشه متفکران پس از وی، خصوصا سهروردی بسیار تأثیر نهاد. همچنین ملاصدرا به تفسیر برخی سور قرآن مانند نور، جمعه، طارق، اعلی، زلزال، یس، واقعه و حدید پرداخت و نیز در مفاتیح الغیب از ماهیت و مبادی و غایت علم تأویل بحث کرده است. وی در ضمن تفسیر، عقاید فلسفی و عرفانی خود را مطرح کرده و با استناد به آیات قرآن کریم بر صحت آنها استدلال کرده است.

مصصح کتاب آیات اشراق با تاکید بر این نکته که سهروردی رویکردی عظیم نسبت به قرآن کریم و حدیث دارد و این دو از مهم‌ترین منابع اندیشه او در سلوک فلسفی و عرفانی است اظهار داشت: سهروردی بیش از هر فیلسوف مسلمان دیگر به قرآن و سنت توجه کرده است. وی با تفصیل بیشتری به ماهیت وحی پرداخت. به نظر او صور غیبی و فرشته وحی و الفاظ مسموع در القای وحی، مربوط به عالم مقل معلقه یا خیال منفصل است. در عالم مثال، صدق تجربه‌های شهودی و مشاهدات نبوی و مکاشفات عرفانی ثابت و قطعی شده و رموز و اشارات، تحقق می‌ یابد. سهروردی در کلمة التصوف فصلی را به «لزوم تمسک به کتاب و سنت» اختصاص داده و در آن، ضمن توصیه «دوستان» خود به تقوای الهی و توکل به خدا که موجب حفظ انسان از شکست و ناکامی و سقوط در ورطه هلاک می‌شود، به حفظ شریعت و رعایت قوانین الهی تأکید می‌کند.

وی افزود: به نظر سهروردی در پرتو نور منبعث از وحی قرآنی و نورمحمدی می‌توان به حقیقت ادیان و حکمت پیشینیان از هرمس و فیثاغورس تا زرتشت و حکمای فرس دست یافت. لذا حکیمی که پایه گذار حکمت اشراق و احیا‌کننده فلسفه ایران باستان است بیش از تمام فلاسفه مسلمان قبل از خود به آیات قرآنی و احادیث نبوی توجه کرده است. او پس از طرح مسائل فلسفی، مانند وجود، واجب‌الوجود، عقل و نفس و انسان، به قرآن کریم به عنوان موید استناد می‌کند.

نوربخش تاکید کرد: قرائت قرآن کریم و تسریع در بازگشت به خداوند و توبه از گناه، از شرایطی است که سهروردی برای وصول سالک طریقت به مقام توحید که غایت حکمت و عرفان است، مفید دانسته است. به رغم این که شهرزوری، یکی از مهم‌ترین مورخان و شارحان آثار سهروردی، در فهرست مصنفات وی از رساله‌ای با عنوان تفسیر آیات من کتاب الله و خبر عن رسول الله نام می‌برد اما چنین اثری در دست نیست. سهروردی ضمن سایر آثارخود به تأویل یا تفسیر آیات بسیاری از قرآن کریم پرداخته است. این معنویت در رساله‌های کوتاه‌تر وی مثل پرتونامه، بستان القلوب، کلمه التصوف، قصه الغربه الغربیه وخصوصاً الالواح العمادیه بیشتر مشهود است.

وی در پایان درباب کتاب آیت اشراق افزود: کتاب اخیر، تأویلی حِکمی از آیات قرآن کریم است که در آن برخی از مهم‌ترین اصول اشراقی توأم با تفسیر دقیق کلام الهی بیان شده و بنا بر تصریح وی، سعی بسیار کرده تا آرای فلسفی را پس از مستدل‌کردن به برهان، توسط شاهدی از قرآن کریم تایید کند.