كلمات كليدي : هويت اجتماعي، جامعه، من فاعلي، من مفعولي، من اجتماعي، گروه، فرهنگ
نویسنده : روح الله رضواني
هویت به ویژگیهایی اشاره دارد که موجب تشخیص فرد میگردد. واژه هویت یا Identity در زبان لاتین از Identitas اخذ شده که ریشه آن Idem یعنی "مشابه و یکسان" میباشد. این واژه در عربی از کلمه هو به معنی او (ضمیر غایب) اخذ شده و به معنی اتحاد بالذات یا انطباق بالذات است. بنابراین، هویت هر پدیدهای، بیانگر هیئت و ماهیت وجودی ذات آن است.[1] این کلمه در یک معنا به ویژگی یکتایی، فردیت و تفاوتهای اساسیای که یک شخص را از همه افراد دیگر متمایز میکند، اشاره دارد.[2]
"اجتماعی" در وسیعترین معنا، هر نوع رفتار یا نگرشی است که از طریق تجربه حال یا گذشته، از رفتار سایر مردم تأثیر پذیرفته باشد؛ یا اشاره به رفتاری است که به سوی سایر مردم جهتگیری شده باشد. در برخی موارد، به همکاری یا کنش گروهی سازمانیافتهی هدفمند، محدود میشود. گاهی هم دلالت ضمنی اخلاقی دارد و به کنشی اشاره دارد، که به سوی رفاه کل جامعه و یا اعضای محروم آن جهتگیری شده است. البته در اغلب موارد، بدون هیچ صبغه اخلاقی لازمی، برای اشاره به آگاهی از احساسها و نگرشهای دیگران و برای اشاره به رفتاری که متأثر از چنین آگاهی باشد، به کار برده میشود.[3]
هویت اجتماعی(Identity Social) و گروهی، مجموعهای از خصوصیات و مشخصات اجتماعی، فرهنگی، روانی، فلسفی، زیستی و تاریخی همسانی است که بر یگانگی یا همانندی اعضای آن دلالت میکند و آن را در یک ظرف زمانی و مکانی معین، به طور مشخص، قابل قبول و آگاهانه، از سایر گروهها متمایز میسازد.[4]
مباحث مربوط به طرح هویت، هرچند در آغاز متوجه موضوع بحران هویت بود، ولی مسیر بعدی آن به سمت بازسازی هویت، در جوامع گوناگون کشیده شد. با پیدایش مدرنیته، برداشتی از هویت اجتماعی انسانها، همچون سوژه یکپارچه، متحد و متمرکز، شکل گرفت. دگرگونیهای به وجود آمده در جوامع مدرن، باعث بحران هویت در میان انسانها گردید. به گونهای که این بحث، هنوز در کانون توجه علوم اجتماعی، بهویژه روانشناسی اجتماعی قرار دارد. در پایان سدهی نوزدهم، بحث بازیابی هویت اجتماعی یا "من اجتماعی" به جای هویت فردی، کانون توجه بود، تا میان دنیای شخصی و اجتماعی افراد، ارتباط برقرار سازد و برمبنای فرهنگ متحدالشکل، هویت اجتماعی را به وجود آورند؛ این مسئله نه تنها ارتباط اجتماعی را امکانپذیر میسازد؛ بلکه به زندگی افراد هم معنا میبخشد. در ضمن فرایندی برای خودشناسی کنشگران اجتماعی بوده و معناسازی نیز به واسطه آن صورت میگیرد.[5]
فرایند شکلگیری هویت در انسان
صاحبنظران معتقدند که بیشترین برداشت افراد از خویشتن، به برداشت و تصور دیگران نسبت به ما وابسته است. اگر نگرش دیگران در مورد ما تغییر کند، برداشت ما نیز از خودمان تغییر خواهد نمود. بنابراین "من" یا "خود" در افراد، تحت تأثیر دیگران قرار دارد؛ زیرا رفتار و هویت افراد تا زمانی ثابت و قابل پیشبینی است که میان تصور فرد از خود و نگرش دیگران نسبت به او ثبات و هماهنگی وجود داشته باشد. اگر فرد به این نتیجه برسد که طرز تلقی دیگران به رفتار او تغییر کرده، هویت خود را تغییر میدهد. براین اساس "من فاعلی" یا هویت فردی و "من مفعولی" یا هویت اجتماعی، در جریان تجارب و فعالیتهای اجتماعی شکل میگیرد. من فاعلی بیانگر وجهه نظر دیگران و من مفعولی مجموعهای سازمان یافته از نظرات متظاهر دیگران است؛ که حاصل مجموعهای از رفتارهای شکل گرفته براساس آموخته رفتار اجتماعی است. منِ اجتماعی، تبلور ارزشها، هنجارها و اخلاقیات جامعه است.[6] پس هویت هر شخصی لزوماً ذات آن شخص نیست؛ بلکه هویت، فرآیند معناسازی است که در طی زندگی روزمره و مکانیسمهای آن ساخته میشود. هویت، هرگز ثابت نیست، بلکه متطوّر، متحوّل یا دینامیک است.[7]
فرایند شکلگیری هویت اجتماعی
هویت از اجزای واقعیتهای ذهنی است؛ که در رابطه دیالکتیکی فرد با جامعه قرار داشته و در فرآیندهای اجتماعیشدن شکل میگیرد و پس از به ظهور رسیدن، به حال خود باقی مانده و یا در برخی موارد، تغییر میکند و بر اساس روابط جدید از نو شکل میگیرد. فرآیندهای تشکیلدهنده هویت اجتماعی، براساس ساختار اجتماعی تعیین میشوند. هویت نیز، که متأثر از روابط اجتماعی نسبت به ساختار اجتماعی، واکنش نشان میدهد، باعث تغییر آن شده یا موجب حفظ و بقای آن میگردد. ساختار اجتماعی میتواند موجب پیدایش انواع هویت اجتماعی در افراد شده و به خوبی قابل تشخیص باشد؛ لذا به وضوح میتوان، هویت فرد آسیایی را از فرد اروپایی تشخیص داد. تنوع هویتها، فراوردههای اجتماعیای هستند که عناصری نسبتاً ثابت و پایدار دارند.[8]
تفاوت و شباهتهای هویتی
هویت اجتماعی خصلت یا خصیصه همه انسانها به عنوان موجوداتی اجتماعی است و بر درک افراد از خود استوار بوده و ذاتی نیست؛ بلکه محصول توافق و عدم توافق میان افراد است. آنچه یک گروه انسانی را هویت میبخشد، شباهتی است که باعث تفاوت آنها از گروههای دیگر میشود. "شباهت و تفاوت"، معناهایی هستند که افراد، آنها را میسازند. فرهنگ جوامع بشری نیز، فرآیند تفاوت و شباهت را عینیت میبخشد. بدینترتیب، ابزارهای فرهنگی هویتساز هم به نوبه خود، باعث شکلگیری مقولههای هویتی در بین جوامع بشری میشوند. زبان، مذهب، پوشاک، علایق زیباشناختی، تفریحات و سرگرمی، ورزش، تغذیه و غیره، مواردی هستند که باعث شباهت درونگروهی و تفاوت برونگروهی میشوند.[9]
هویت اجتماعی افراد، براساس عضویت آنها در گروههای اجتماعی تعیین میشود؛ زیرا هویت به وسیلۀ روابط میان نیروهای فرهنگی و اجتماعی ساخته میشود. بنابراین افراد مانند ابزاری در دست جامعه و فرهنگ هستند؛ که به واسطه آنها وجود خود را نمایان میسازند.[10] این مقوله به طور مداوم و روزمره، در زندگی افراد ایجاد شده و در فعالیتهای بازتابی انسان، مورد حفاظت و پشتیبانی قرار میگیرد.[11]