استغراق

كلمات كليدي : استغراق، علم معانی، استغراق حقیقی، استغراق عرفی

در زبان عربی، لامِ نشانۀ تعریف، هرگاه افادۀ چنین معنایی کند، لامِ استغراق نامیده می‌شود، مانند:

« إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِی خُسْرٍ » (العصر/2)

« یقینا همه انســان‌ها در زیانــند»

که در کلمۀ «الانسان» لام تعریف قائم مقامِ لفظ «کلّ» است.

در زبان فارسی، مهم‌ترین شیوه‌های بیان استغراق از این قرار است:

1- آن که مسندٌ‌الیه اسم جنس باشد، مانند کلمۀ «سخن» در این بیت:

سخن چون برابر شود با خرَد

روانِ نـــیوشـنده رامــش بَرَد

(فردوسی)

در این حالت، مسندٌالیه هم معرفه است و هم شامل همۀ افراد جنس خود.

2- آن‌که پیش از مسندٌالیه، صفت مبهمِ «هر»، «همه»، یا لفظ دیگری بیاید که افادۀ معنی عموم کند. مانند کلمۀ «که» در این بیت:

هر که آمد عمارتی نو ساخت

رفت و منزل به دیگری پرداخت

(سعدی)

3- آن‌که مسندٌالیه به صیغۀ جمع باشد، مانند کلمۀ «عاشقان» در این بیت:

عاشقان کشتگان معشوق‌اند

بـــــر نیایـد ز کشــتگان آواز

(سعدی)

انواع استغراق:

1- استغراقِ حقیقی: آن است که حکم، تمام افراد یک جنس را شامل شود، مانند «چشمه» در این بیت:

مبدعِ هر چشمه که جودیش هست

مختــــرعِ هر چه وجودیـش هسـت

(نظامی گنجوی)

2- استغراقِ عُرفی: آن است که حکم، بیشترِ افراد یک جنس را، که مطابق عُرف از معنی آن استنباط می‌شود، در برگیرد، مانند «بزرگان» در این بیت:

بـزرگانِ گــیتی شدند انجمن

چو بنشست سالار با رای‌زن

(فردوسی)

که در این بیت، بیشتر بزرگان منظور است، نه همۀ بزرگان دنیا.