ابومعبد خزاعی

كلمات كليدي : ابومعبد خزاعي، اكثم بن جون، پيامبراكرم(ص)، ام معبد، قديد

نویسنده : یدالله حاجی‌زاده

عبدالعزی بن منقذ بن ربیعه خزاعی، مشهور به ابومعبد از جمله صحابیان و روات حدیث[1] رسول خدا(ص) می‌باشد. در خصوص زندگی او مطالب چندانی در منابع ذکر نشده است. در بسیاری از منابع نام او اکثم بن جون[2] ذکر شده است و در برخی ازمنابع هم نام او اکثم بن ابی الجون[3] یا اکثم بن عبد العزی[4] آمده است. وی عموی سلیمان بن صرد خزاعی(رهبر توابین) بوده است.[5] همسرش ام‌معبد از زنان مهاجر و مسلمان[6] زنی دلیر و با فضیلت و بخشنده بود. پیامبر اکرم(ص) و همراهان ایشان به هنگام هجرت به مدینه در منزلگاه قدید[7] مهمان ام‌معبد شدند[8] به نظر می‌رسد، همین امر زمینه اسلام آوردن او و شوهرش؛ ابومعبد شده است. در منابع آمده است: «پیامبر خدا به قصد هجرت به مدینه، از مکّه خارج شد. ابوبکر و غلامش(عامر بن فُهَیره) و راهنمای آن دو (عبداللّه بن اریقط لیثى) بر در خیمه امّ‌معبد خُزاعى، گذر کردند. او زنى بود که جلوى خیمه مى‌نشست و به دیگران آب و غذا مى‌داد. از او پرسیدند که آیا گوشت و خرما دارد تا از وى بخرند؛ ام‌معبد به خاطر قحطی و خشک سالی از این که نمی‌توانست از ایشان پذیرایی کند عذرخواهی کرد.[9] در همین زمان چشم پیامبر(ص) به گوسفند لاغری افتاد که در کنار خیمه بود در اثر دعای پیامبر(ص) پستان گوسفند پُر از شیر شد. پیامبر(ص) ظرفى طلبید. آن گاه، شیر فراوانى از آن دوشید همگی از آن شیر خوردند و سیر شدند.[10]

سپس ظرف را پر از شیر کرد و نزد ام‌معبد گذاشت و به طرف مدینه حرکت کردند. وقتی ابومعبد به خیمه برگشت از همسرش در خصوص آن ظرف شیر سوال کرد. ام‌معبد به مبارکی قدوم مهمان خویش اشاره کرد و ماجرا را بیان کرد. ابو‌معبد گفت: به خدا قسم این مرد همان پیامبر قریش است که او را تعقیب می‌کنند. سپس از ام‌معبد خواست تا شمایل رسول خدا(ص) را توصیف کند... ابو‌معبد گفت اگر او را دیده بودم از او می‌خواستم تا مرا به همراهی خویش مفتخر سازد. اکنون هم تا بتوانم به هر وسیله‌ای که باشد این کار را خواهم کرد.[11]

به نظر می‌رسد ابو‌معبد و همسرش پس از این ماجرا به مدینه مهاجرت کرده باشند. در نقلی آمده است که پیامبر اکرم(ص) به ابومعبد فرمود: من دجال را دیدم او شبیه‌ترین مردم به اکثم بن ابی‌الجون بود. اکثم گفت: آیا این امر به من ضرر می‌زند فرمود خیر چون تو مومنی و او کافر.[12] این نقل و همچنین هجرت و اسلام همسرش[13] گفتار سابق را تایید می‌کند. و در نقلی دیگر شبیه نقل سابق آمده است، پیامبر اکرم(ص) فرمود: «من در آتش عمرو بن لحی را دیدم ... او اولین کسی بود که دین ابراهیم(ع) را تغییر داد ... و بت نصب کرد شبیه‌ترین افراد به او اکثم بن ابی‌الجون می‌باشد، اکثم گفت آیا این امر به من ضرری می‌زند؟ حضرت فرمود خیر تو مسلمانی و او کافر بود.»[14] ابن عبدالبر قائل است حدیث اول(شباهت اکثم به دجال) صحیح نیست.[15] شیخ طوسی ابو معبد را از اصحاب رسول خدا ذکر کرده است.[16]

منابع ابومعبد را به عنوان یکی از راویان نیز ذکر کرده‌اند و معتقدند روایت مشهور مهمانی شدن رسول خدا(ص) نزد ام‌معبد را او ذکر کرده است.[17] از جمله فرزندان او می‌توان به معبد، نصر، و دختری به نام خلدیه اشاره کرد.[18]

منابع :

[1]. ابن عساکر تاریخ مدینه دمشق، بیروت دار الفکر، 1415، ج67، ص 38، شیخ الاسلام رازی، الجرح و التعدیل، هند، دائره المعارف العثمانیه، 1371، ج2، ص 339.

[2]. ابن اثیر، عزالدین‌؛ اسد الغابه، بیروت دار الفکر، 1409، ج1، ص 133 و عسقلانی، ابن حجر، الاصابه، بیروت، دار الکتب العلمیعه، 1415، ج6، ص 130 و ص 339 و شیخ الاسلام رازی، الجرح و التعدیل، بیروت دار احیاء التراث العربی، 1371، چاپ اول، ج2، ص 339 و ابن ماکولا، اکمال الکمال، قاهره، دار الکتاب الاسلامی، بی تا، ج2، ص 162 و ابن سعد، الطبقات الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران فرهنگ و اندیشه، بی تا، ج4، ص265.

[3]. ابن سعد، الطبقات الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران فرهنگ و اندیشه، بی تا، ج4، ص 265 و خرگوشی نیشابوری، ابو سعید، شرف المصطفی، مکه، دار البشائر الاسلامیه، 1424، اول، ج2، ص 355.

[4]. حلبی شافعی، ابو الفرج؛ السیرة الحلبیه، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1427، دوم، ج1، ص 19.

[5]. عسقلانی، ابن حجر، پیشین، ج1، ص 258.

[6]. ابن سعد، الطبقات الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران فرهنگ و اندیشه، بی تا، ج1، ص 216.

[7]. قدید موضعی است نزدیک مکه. یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت ، دار صادر، 1995، ج4، ص 314.

[8]. ابوالفرج حلبی شافعی؛ پیشین، ج1، ص 18 و بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، بیروت، دار الفکر، 1417، اول، ج1، ص 262.

[9]. طبق نقلی دیگر ام معبد گوسفندی برای پیامبر و همراهانش ذبح کرد. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، بیروت، دار الفکر، 1417، ج2، ص 339.

[10]. ابن سعد، پیشین، ج1، ص215، 216.

[11]. ابن سعد، پیشین، ج1، ص215، 216.

[12]. ابن اثیر، اسد الغابه، پیشین، ج1، ص 133 ابن سعد، پیشین، ج4، ص265 ابو الفرج حلبی شافعی؛ پیشین، ج1، ص 18.

[13]. ابن سعد، پیشین، ج1، ص216.

[14]. ابن عبد البر، الاستیعاب، بیروت، دار الجیل، 1412، اول، ج1، ص 141-142 عسقلانی، ابن حجر، پیشین، ج1، ص258 و ابو الفرج حلبی شافعی؛ پیشین، ج1، ص 18، ابن حزم اندلسی، جمهرة انساب العرب، بیروت، دار التب العلمیه، 1418، اول، ص 234.

[15]. ابن عبد البر، پیشین، ج1، ص 142 و حلبی شافعی، ابو الفرج ؛ پیشین، ج1، ص 18.

[16]. طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الطوسی، قم، موسسه النشر الاسلامی، 1415، ص 26.

[17]. شیخ الاسلام رازی، پیشین، ج 2 ، ص 339.

[18]. عسقلانی، ابن حجر، پیشین، ج6، ص 130.