آیات
1-یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا تُقَدِّمُواْ بَینَْ یَدَىِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اتَّقُواْ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سمَِیعٌ عَلِیمٌ.[1]
اى كسانى كه ایمان آوردهاید! چیزى را بر خدا و رسولش مقدّم نشمرید (و پیشى مگیرید)، و تقواى الهى پیشه كنید كه خداوند شنوا و داناست!
2- یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا تَرْفَعُواْ أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبىِِّ وَ لَا تجَْهَرُواْ لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَن تحَْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَ أَنتُمْ لَا تَشْعُرُونَ.[2]
اى كسانى كه ایمان آوردهاید! صداى خود را فراتر از صداى پیامبر نكنید، و در برابر او بلند سخن مگویید (و داد و فریاد نزنید) آن گونه كه بعضى از شما در برابر بعضى بلند صدا مىكنند، مبادا اعمال شما نابود گردد در حالى كه نمىدانید!
3- إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِندَ رَسُولِ اللَّهِ أُوْلَئكَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبهَُمْ لِلتَّقْوَى لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ .[3]
آنها كه صداى خود را نزد رسول خدا كوتاه مىكنند همان كسانى هستند كه خداوند دلهایشان را براى تقوا خالص نموده، و براى آنان آمرزش و پاداش عظیمى است!
4- إِنَّ الَّذِینَ یُنَادُونَكَ مِن وَرَاءِ الحُْجُرَاتِ أَكْثرَُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ .[4]
كسانى كه تو را از پشت حجرهها بلند صدا مىزنند، بیشترشان نمىفهمند!
5- یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا یَسْخَرْ قَوْمٌ مِّن قَوْمٍ عَسىَ أَن یَكُونُواْ خَیرًْا مِّنهُْمْ وَ لَا نِسَاءٌ مِّن نِّسَاءٍ عَسىَ أَن یَكُنَّ خَیرًْا مِّنهُْنَّ وَ لَا تَلْمِزُواْ أَنفُسَكمُْ وَ لَا تَنَابَزُواْ بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْایمَانِ وَ مَن لَّمْ یَتُبْ فَأُوْلَئكَ هُمُ الظَّالِمُونَ[5]
اى كسانى كه ایمان آوردهاید! نباید گروهى از مردان شما گروه دیگر را مسخره كنند، شاید آنها از اینها بهتر باشند و نه زنانى زنان دیگر را، شاید آنان بهتر از اینان باشند و یكدیگر را مورد طعن و عیبجویى قرار ندهید و با القاب زشت و ناپسند یكدیگر را یاد نكنید، بسیار بد است كه بر كسى پس از ایمان نام كفرآمیز بگذارید و آنها كه توبه نكنند، ظالم و ستمگرند!
6- فَلَمَّا أَتَئهَا نُودِىَ یَمُوسىَ-إِنىِّ أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى.[6]
هنگامى كه نزد آتش آمد، ندا داده شد كه: اى موسى! من پروردگار توام! كفشهایت را بیرون آر، كه تو در سرزمین مقدّس طوى هستى!
7- فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّیِّنًا لَّعَلَّهُ یَتَذَكَّرُ أَوْ یخَْشىَ.[7]
اما بنرمى با او سخن بگویید شاید متذكّر شود، یا (از خدا) بترسد!
8- یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا تَدْخُلُواْ بُیُوتَ النَّبىِِّ إِلَّا أَن یُؤْذَنَ لَكُمْ إِلىَ طَعَامٍ غَیرَْ نَظِرِینَ إِنَئهُ وَ لَكِنْ إِذَا دُعِیتُمْ فَادْخُلُواْ فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانتَشِرُواْ وَ لَا مُسْتَْنِسِینَ لحَِدِیثٍ إِنَّ ذَالِكُمْ كَانَ یُؤْذِى النَّبىَِّ فَیَسْتَحْىِ مِنكُمْ وَ اللَّهُ لَا یَسْتَحْىِ مِنَ الْحَقِّ وَ إِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَسَْلُوهُنَّ مِن وَرَاءِ حِجَابٍ ذَالِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ مَا كاَنَ لَكُمْ أَن تُؤْذُواْ رَسُولَ اللَّهِ وَ لَا أَن تَنكِحُواْ أَزْوَاجَهُ مِن بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَالِكُمْ كَانَ عِندَ اللَّهِ عَظِیمًا.[8]
اى كسانى كه ایمان آوردهاید! در خانههاى پیامبر داخل نشوید مگر به شما براى صرف غذا اجازه داده شود، در حالى كه (قبل از موعد نیایید و) در انتظار وقت غذا ننشینید امّا هنگامى كه دعوت شدید داخل شوید و وقتى غذا خوردید پراكنده شوید، و (بعد از صرف غذا) به بحث و صحبت ننشینید این عمل، پیامبر را ناراحت مىنماید، ولى از شما شرم مىكند (و چیزى نمىگوید) امّا خداوند از (بیان) حق شرم ندارد! و هنگامى كه چیزى از وسایل زندگى را (بعنوان عاریت) از آنان [همسران پیامبر] مىخواهید از پشت پرده بخواهید این كار براى پاكى دلهاى شما و آنها بهتر است! و شما حق ندارید رسول خدا را آزار دهید، و نه هرگز همسران او را بعد از او به همسرى خود درآورید كه این كار نزد خدا بزرگ است!
9- یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا تَدْخُلُواْ بُیُوتًا غَیرَْ بُیُوتِكُمْ حَتىَ تَسْتَأْنِسُواْ وَ تُسَلِّمُواْ عَلىَ أَهْلِهَا ذَالِكُمْ خَیرٌْ لَّكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ- فَإِن لَّمْ تجَِدُواْ فِیهَا أَحَدًا فَلَا تَدْخُلُوهَا حَتىَ یُؤْذَنَ لَكمُْ وَ إِن قِیلَ لَكُمُ ارْجِعُواْ فَارْجِعُواْ هُوَ أَزْكىَ لَكُمْ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ[9]
اى كسانى كه ایمان آوردهاید! در خانههایى غیر از خانه خود وارد نشوید تا اجازه بگیرید و بر اهل آن خانه سلام كنید این براى شما بهتر است شاید متذكّر شوید! و اگر كسى را در آن نیافتید، وارد نشوید تا به شما اجازه داده شود و اگر گفته شد: بازگردید! بازگردید این براى شما پاكیزهتر است و خداوند به آنچه انجام مىدهید آگاه است!
10- قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّواْ مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَ یحَْفَظُواْ فُرُوجَهُمْ ذَالِكَ أَزْكىَ لهَُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِیt;
21- وَ إِذَا حَضرََ الْقِسْمَةَ أُوْلُواْ الْقُرْبىَ وَ الْیَتَامَى وَ الْمَسَاكِینُ فَارْزُقُوهُم مِّنْهُ وَ قُولُواْ لَهُمْ قَوْلًا مَّعْرُوفًا.[21]
و اگر بهنگام تقسیم (ارث)، خویشاوندان (و طبقهاى كه ارث نمىبرند) و یتیمان و مستمندان، حضور داشته باشند، چیزى از آن اموال را به آنها بدهید! و با آنان به طور شایسته سخن بگویید!
22- لَّا خَیرَْ فىِ كَثِیرٍ مِّن نَّجْوَئهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَحِ بَینَْ النَّاسِ وَ مَن یَفْعَلْ ذَالِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْرًا عَظِیمًا.[22]
در بسیارى از سخنانِ درِگوشى (و جلسات محرمانه) آنها، خیر و سودى نیست مگر كسى كه (به این وسیله،) امر به كمك به دیگران، یا كار نیك، یا اصلاح در میان مردم كند و هر كس براى خشنودى پروردگار چنین كند، پاداش بزرگى به او خواهیم داد.
23- وَ إِذَا جَاءَكَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بَِایَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَیْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلىَ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنكُمْ سُوءَ ا بجَِهَلَةٍ ثُمَّ تَابَ مِن بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ.[23]
هر گاه كسانى كه به آیات ما ایمان دارند نزد تو آیند، به آنها بگو: سلام بر شما پروردگارتان، رحمت را بر خود فرض كرده هر كس از شما كار بدى از روى نادانى كند، سپس توبه و اصلاح (و جبران) نماید، (مشمول رحمت خدا مىشود چرا كه) او آمرزنده مهربان است.
24- وَ لَا تَسُبُّواْ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ فَیَسُبُّواْ اللَّهَ عَدْوَا بِغَیرِْ عِلْمٍ كَذَالِكَ زَیَّنَّا لِكلُِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلىَ رَبهِِّم مَّرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُم بِمَا كاَنُواْ یَعْمَلُونَ .[24]
(به معبود) كسانى كه غیر خدا را مىخوانند دشنام ندهید، مبادا آنها (نیز) از روى (ظلم و) جهل، خدا را دشنام دهند! اینچنین براى هر امّتى عملشان را زینت دادیم سپس بازگشت همه آنان به سوى پروردگارشان است و آنها را از آنچه عمل مىكردند، آگاه مىسازد (و پاداش و كیفر مىدهد).
25- وَ إِذَا سَمِعُواْ اللَّغْوَ أَعْرَضُواْ عَنْهُ وَ قَالُواْ لَنَا أَعْمَلُنَا وَ لَكُمْ أَعْمَلُكمُْ سَلَامٌ عَلَیْكُمْ لَا نَبْتَغِى الْجَاهِلِینَ.[25]
و هر گاه سخن لغو و بیهوده بشنوند، از آن روى مىگردانند و مىگویند: اعمال ما از آن ماست و اعمال شما از آن خودتان سلام بر شما (سلام وداع) ما خواهان جاهلان نیستیم!
26- وَ إِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَ بَنىِ إِسْرَ ءِیلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَ بِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا وَ ذِى الْقُرْبىَ وَ الْیَتَامَى وَ الْمَسَاكِینِ وَ قُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا وَ أَقِیمُواْ الصَّلَوةَ وَ ءَاتُواْ الزَّكَوةَ ثمَُّ تَوَلَّیْتُمْ إِلَّا قَلِیلًا مِّنكُمْ وَ أَنتُم مُّعْرِضُونَ.[26]
و (به یاد آورید) زمانى را كه از بنى اسرائیل پیمان گرفتیم كه جز خداوند یگانه را پرستش نكنید و به پدر و مادر و نزدیكان و یتیمان و بینوایان نیكى كنید و به مردم نیك بگویید نماز را برپا دارید و زكات بدهید. سپس (با اینكه پیمان بسته بودید) همه شما- جز عده كمى- سرپیچى كردید و (از وفاى به پیمان خود) روىگردان شدید.
27- الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فىِ سَبِیلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا یُتْبِعُونَ مَا أَنفَقُواْ مَنًّا وَ لَا أَذًى لَّهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَ لَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لَا هُمْ یَحْزَنُونَ.[27]
كسانى كه اموال خود را در راه خدا انفاق مىكنند، سپس به دنبال انفاقى كه كردهاند، منت نمىگذارند و آزارى نمىرسانند، پاداش آنها نزد پروردگارشان (محفوظ) است و نه ترسى دارند، و نه غمگین مىشوند.
28- قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ وَ مَغْفِرَةٌ خَیرٌْ مِّن صَدَقَةٍ یَتْبَعُهَا أَذًى وَ اللَّهُ غَنىٌِّ حَلِیمٌ .[28]
گفتار پسندیده (در برابر نیازمندان)، و عفو (و گذشت از خشونتهاى آنها)، از بخششى كه آزارى به دنبال آن باشد، بهتر است و خداوند، بىنیاز و بردبار است.
29- ادْعُ إِلىَ سَبِیلِ رَبِّكَ بِالحِْكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الحَْسَنَةِ وَ جَدِلْهُم بِالَّتىِ هِىَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ.[29]
با حكمت و اندرز نیكو، به راه پروردگارت دعوت نما! و با آنها به روشى كه نیكوتر است، استدلال و مناظره كن! پروردگارت، از هر كسى بهتر مىداند چه كسى از راه او گمراه شده است و او به هدایتیافتگان داناتر است.
30- ذَالِكَ وَ مَن یُعَظِّمْ حُرُمَتِ اللَّهِ فَهُوَ خَیرٌْ لَّهُ عِندَ رَبِّهِ وَ أُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا یُتْلىَ عَلَیْكُمْ فَاجْتَنِبُواْ الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَنِ وَ اجْتَنِبُواْ قَوْلَ الزُّورِ.[30]
(مناسك حج) این است! و هر كس برنامههاى الهى را بزرگ دارد، نزد پروردگارش براى او بهتر است! و چهارپایان براى شما حلال شده، مگر آنچه (ممنوع بودنش) بر شما خوانده مىشود. از پلیدیهاى بتها اجتناب كنید! و از سخن باطل بپرهیزید!
31- لَّیْسَ عَلىَ الْأَعْمَى حَرَجٌ وَ لَا عَلىَ الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لَا عَلىَ الْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ لَا عَلىَ أَنفُسِكُمْ أَن تَأْكلُُواْ مِن بُیُوتِكُمْ أَوْ بُیُوتِ ءَابَائكُمْ أَوْ بُیُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُیُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُیُوتِ أَعْمَمِكُمْ أَوْ بُیُوتِ عَمَّتِكُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُیُوتِ خَلَاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُم مَّفَاتحَِهُ أَوْ صَدِیقِكُمْ لَیْسَ عَلَیْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَأْكُلُواْ جَمِیعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُم بُیُوتًا فَسَلِّمُواْ عَلىَ أَنفُسِكُمْ تحَِیَّةً مِّنْ عِندِ اللَّهِ مُبَرَكَةً طَیِّبَةً كَذَالِكَ یُبَینُِّ اللَّهُ لَكُمُ الاَْیَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ.[31]
بر نابینا و افراد لنگ و بیمار گناهى نیست (كه با شما هم غذا شوند)، و بر شما نیز گناهى نیست كه از خانههاى خودتان [خانههاى فرزندان یا همسرانتان كه خانه خود شما محسوب مىشود بدون اجازه خاصّى] غذا بخورید و همچنین خانههاى پدرانتان، یا خانههاى مادرانتان، یا خانههاى برادرانتان، یا خانههاى خواهرانتان، یا خانههاى عموهایتان، یا خانههاى عمّههایتان، یا خانههاى داییهایتان، یا خانههاى خالههایتان، یا خانهاى كه كلیدش در اختیار شماست، یا خانههاى دوستانتان، بر شما گناهى نیست كه بطور دستهجمعى یا جداگانه غذا بخورید و هنگامى كه داخل خانهاى شدید، بر خویشتن سلام كنید، سلام و تحیّتى از سوى خداوند، سلامى پربركت و پاكیزه! این گونه خداوند آیات را براى شما روشن مىكند، باشد كه بیندیشید!
32- وَ إِذَا قُرِئَ الْقُرْءَانُ فَاسْتَمِعُواْ لَهُ وَ أَنصِتُواْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ.[32]
هنگامى كه قرآن خوانده شود، گوش فرا دهید و خاموش باشید شاید مشمول رحمت خدا شوید!
33- یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِذَا تَنَاجَیْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْاْ بِالْاثْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ مَعْصِیَتِ الرَّسُولِ وَ تَنَاجَوْاْ بِالْبرِِّ وَ التَّقْوَى وَ اتَّقُواْ اللَّهَ الَّذِى إِلَیْهِ تحُْشَرُونَ.[33]
اى كسانى كه ایمان آوردهاید! هنگامى كه نجوا مىكنید، و به گناه و تعدّى و نافرمانى رسول (خدا) نجوا نكنید، و به كار نیك و تقوا نجوا كنید، و از خدایى كه همگى نزد او جمع مىشوید بپرهیزید!
34- یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِذَا قِیلَ لَكُمْ تَفَسَّحُواْ فىِ الْمَجَالِسِ فَافْسَحُواْ یَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَ إِذَا قِیلَ انشُزُواْ فَانشُزُواْ یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ مِنكُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُواْ الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ.[34]
اى كسانى كه ایمان آوردهاید! هنگامى كه به شما گفته شود: مجلس را وسعت بخشید (و به تازهواردها جا دهید)، وسعت بخشید، خداوند (بهشت را) براى شما وسعت مىبخشد و هنگامى كه گفته شود: برخیزید، برخیزید اگر چنین كنید، خداوند كسانى را كه ایمان آوردهاند و كسانى را كه علم به آنان داده شده درجات عظیمى مىبخشد و خداوند به آنچه انجام مىدهید آگاه است!
35- وَ قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَرِهِنَّ وَ یحَْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لَا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ لْیَضْرِبْنَ بخُِمُرِهِنَّ عَلىَ جُیُوبهِِنَّ وَ لَا یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ ءَابَائهِنَّ أَوْ ءَابَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنىِ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنىِ أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَیْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِینَ غَیرِْ أُوْلىِ الْارْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُواْ عَلىَ عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَ لَا یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مَا یخُْفِینَ مِن زِینَتِهِنَّ وَ تُوبُواْ إِلىَ اللَّهِ جَمِیعًا أَیُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكمُْ تُفْلِحُونَ.[35]
و به آنان با ایمان بگو چشمهاى خود را (از نگاه هوسآلود) فروگیرند، و دامان خویش را حفظ كنند و زینت خود را- جز آن مقدار كه نمایان است- آشكار ننمایند و (اطراف) روسرىهاى خود را بر سینه خود افكنند (تا گردن و سینه با آن پوشانده شود)، و زینت خود را آشكار نسازند مگر براى شوهرانشان، یا پدرانشان، یا پدر شوهرانشان، یا پسرانشان، یا پسران همسرانشان، یا برادرانشان، یا پسران برادرانشان، یا پسران خواهرانشان، یا زنان همكیششان، یا بردگانشان [كنیزانشان]، یا افراد سفیه كه تمایلى به زن ندارند، یا كودكانى كه از امور جنسى مربوط به زنان آگاه نیستند و هنگام راه رفتن پاهاى خود را به زمین نزنند تا زینت پنهانیشان دانسته شود (و صداى خلخال كه برپا دارند به گوش رسد). و همگى بسوى خدا بازگردید اى مؤمنان، تا رستگار شوید!
روایات
الکافی
1- عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی هَاشِمٍ الْجَعْفَرِیِّ قَالَ كُنَّا عِنْدَ الرِّضَا علیه السلام فَتَذَاكَرْنَا الْعَقْلَ وَ الْأَدَبَ فَقَالَ یَا أَبَا هَاشِمٍ الْعَقْلُ حِبَاءٌ مِنَ اللَّهِ وَ الْأَدَبُ كُلْفَةٌ فَمَنْ تَكَلَّفَ الْأَدَبَ قَدَرَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَكَلَّفَ الْعَقْلَ لَمْ یَزْدَدْ بِذَلِكَ إِلَّا جَهْلا[36]
ابو هاشم گوید: خدمت حضرت رضا علیه السّلام بودم و از عقل و ادب گفتگو می كردیم حضرت فرمود: اى ابو هاشم عقل موهبت خدا است و ادب با رنج سختى بدست آید پس كسى كه در كسب ادب زحمت كشد آن را بدست آرد و كسى كه در كسب عقل رنج برد بر نادانى خویش افزاید.
2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عُبَیْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَبِیِّ عَنْ یَحْیَى بْنِ عِمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ : كَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقُولُ : بِالْعَقْلِ اسْتُخْرِجَ غَوْرُ الْحِكْمَةِ وَ بِالْحِكْمَةِ اسْتُخْرِجَ غَوْرُ الْعَقْلِ وَ بِحُسْنِ السِّیَاسَةِ یَكُونُ الْأَدَبُ الصَّالِحُ قَالَ: وَ كَانَ یَقُولُ : التَّفَكُّرُ حَیَاةُ قَلْبِ الْبَصِیرِ كَمَا یَمْشِی الْمَاشِی فِی الظُّلُمَاتِ بِالنُّورِ بِحُسْنِ التَّخَلُّصِ وَ قِلَّةِ التَّرَبُّص.[37]
امام صادق از امیر المؤمنین علیهما السلام نقل می فرماید: عمق حكمت بوسیله عقل و عمق عقل بوسیله حكمت بیرون آید، حسن تدبیر وسیله ادب شایسته است؛ و نیز می فرمود تفكر و تعقل مایه زندگى دل شخص با بصیرت است چنان كه رونده در تاریكى كه بوسیله نور گام بردارد بخوبى رهائى یابد و اندكى در راه درنگ كند.
3- وَ بِهَذَا الْإِسْنَاد( عَنْهُ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَة)ِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ لِأَصْحَابِهِ یَوْماً: لَا تَطْعُنُوا فِی عُیُوبِ مَنْ أَقْبَلَ إِلَیْكُمْ بِمَوَدَّتِهِ وَ لَا تُوَقِّفُوهُ عَلَى سَیِّئَةٍ یَخْضَعُ لَهَا فَإِنَّهَا لَیْسَتْ مِنْ أَخْلَاقِ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ لَا مِنْ أَخْلَاقِ أَوْلِیَائِهِ قَالَ: وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ خَیْرَ مَا وَرَّثَ الْآبَاءُ لِأَبْنَائِهِمُ الْأَدَبُ لَا الْمَالُ فَإِنَّ الْمَالَ یَذْهَبُ وَ الْأَدَبَ یَبْقَى قَالَ مَسْعَدَةُ یَعْنِی بِالْأَدَبِ الْعِلْمَ قَالَ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنْ أُجِّلْتَ فِی عُمُرِكَ یَوْمَیْنِ فَاجْعَلْ أَحَدَهُمَا لِأَدَبِكَ لِتَسْتَعِینَ بِهِ عَلَى یَوْمِ مَوْتِكَ فَقِیلَ لَهُ وَ مَا تِلْكَ الِاسْتِعَانَةُ قَالَ تُحْسِنُ تَدْبِیرَ مَا تُخَلِّفُ وَ تُحْكِمُهُ قَالَ: وَ كَتَبَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِلَى رَجُلٍ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ* أَمَّا بَعْدُ فَإِنَ الْمُنَافِقَ لَا یَرْغَبُ فِیمَا قَدْ سَعِدَ بِهِ الْمُؤْمِنُونَ وَ السَّعِیدُ یَتَّعِظُ بِمَوْعِظَةِ التَّقْوَى وَ إِنْ كَانَ یُرَادُ بِالْمَوْعِظَةِ غَیْرُه .[38]
از امام صادق شنیدم روزى به یارانش فرمود: هر كه دوستانه به شما روى كرد با بیان عیبهاى او مخدوشش نكنید، و آن بدى را كه او بدان تن مىدهد به آگاهیش نرسانید كه این نه از اخلاق رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله و سلّم است و نه از اخلاق جانشینان او.
راوى مىگوید: امام صادق علیه السّلام فرمود: همانا بهترین ارث پدران براى پسران ادب است نه مال، زیرا مال از میان مىرود و ادب مىماند. مسعده مىگوید: منظور ایشان از ادب، علم است.
راوى مىگوید: امام صادق علیه السّلام فرمود: اگر دو روز هم از عمرت باقى مانده باشد یكى از آن دو روز را به ادب آموزى بپرداز تا از آن براى روز مرگت یارى ستانى. عرض شد: چگونه یارى ستانم؟ فرمود: آنچه به جا مىگذارى خوب مىپرورى و استوارش مىكنى.
راوى مىگوید: امام صادق علیه السّلام این نامه را به مردى نوشت: به نام خداوند بخشنده مهربان، اما بعد، همانا شخص منافق رغبتى در آنچه موجب سعادت مؤمنان مىشود ندارد، و انسان سعادتمند پند پرهیزگارى مىگیرد اگر چه این پند را به شخص دیگرى دهند.
4- خطبة أمیر المؤمنین علیه السلام و هی خطبة الوسیلة : ... فَسَدَ حَسَبُ مَنْ لَیْسَ لَهُ أَدَبٌ إِنَّ أَفْضَلَ الْفِعَالِ صِیَانَةُ الْعِرْضِ بِالْمَال… .[39]
حسب كسى كه ادب ندارد تباه گردد، براستى كه بهترین كارها نگهداشتن آبرو است بوسیله دادن مال .
بحارالانوار
1- ن، [عیون أخبار الرضا علیه السلام] لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ مُوسَى عَنِ الصُّوفِیِّ عَنِ الرُّویَانِیِّ عَنْ عَبْدِ الْعَظِیمِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَا هَلَكَ امْرُؤٌ عَرَفَ قَدْرَهُ . [40]
امام على علیه السلام : هر كس قدر خود را بشناسد هلاك نگردد.
2- لی، [الأمالی للصدوق] ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مَرَّارٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: خَمْسٌ مَنْ لَمْ تَكُنْ فِیهِ لَمْ یَكُنْ فِیهِ كَثِیرُ مُسْتَمْتَعٍ قِیلَ وَ مَا هُنَّ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ: الدِّینُ وَ الْعَقْلُ وَ الْحَیَاءُ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ وَ حُسْنُ الْأَدَبِ .[41]
ابو خالد عجمى از امام صادق (ع) نقل مىكند كه فرمود: كسى كه پنج خصلت را نداشته باشد در وجود او بهره چندانى نیست: دین و عقل و ادب و آزادگى و اخلاق نیكو.
3- لی، [الأمالی للصدوق] عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: قَالَ لَا حَسَبَ أَبْلَغُ مِنَ الْأَدَبِ . [42]
امام على علیه السلام : شرافتى فراتر از ادب نیست.
4- ل، [الخصال] الْعَطَّارُ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَّالِ عَنْ یَحْیَى بْنِ عِمْرَانَ الْحَلَبِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: لَا یَطْمَعَنَّ ذُو الْكِبْرِ فِی الثَّنَاءِ الْحَسَنِ وَ لَا الْخِبُّ فِی كَثْرَةِ الصَّدِیقِ وَ لَا السَّیِّئُ الْأَدَبِ فِی الشَّرَفِ وَ لَا البخل [الْبَخِیلُ] فِی صِلَةِ الرَّحِمِ وَ لَا الْمُسْتَهْزِئُ بِالنَّاسِ فِی صِدْقِ الْمَوَدَّةِ وَ لَا الْقَلِیلُ الْفِقْهِ فِی الْقَضَاءِ وَ لَا الْمُغْتَابُ فِی السَّلَامَةِ وَ لَا الْحَسُودُ فِی رَاحَةِ الْقَلْبِ وَ لَا الْمُعَاقِبُ عَلَى الذَّنْبِ الصَّغِیرِ فِی السُّودَدِ وَ لَا الْقَلِیلُ التَّجْرِبَةِ الْمُعْجَبُ بِرَأْیِهِ فِی رِئَاسَةٍ .[43]
یحیى بن عمران حلبى مىگوید: از امام صادق (ع) شنیدم كه فرمود: متكبر طمع نكند كه از او تعریف نیكو شود، و نه نیرنگ باز در زیاد شدن دوست و نه بد اخلاق در شرافت و نه بخیل در صله رحم و نه مسخرهكننده مردم در درستى محبت و نه كسى كه كمتر فقه مىداند در قضاوت، و نه غیبتكننده در سلامتى و نه حسود در راحتى قلب و نه سختگیر بر لغزش كوچك در آقایى و نه كم تجربه خودپسند در ریاست.
5- ل، [الخصال] عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: الْأَدَبُ رِئَاسَةٌ .[44]
امیر مؤمنان (ع) مىفرمود:ادب ریاست است.
6- ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] الْمُفِیدُ عَنِ الْجِعَابِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الثَّالِثِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ : أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ كَرِیمَةٌ وَ الْآدَابُ حُلَلٌ حِسَانٌ وَ الْفِكْرَةُ مِرْآةٌ صَافِیَةٌ وَ الِاعْتِذَارُ مُنْذِرٌ نَاصِحٌ وَ كَفَى بِكَ أَدَباً لِنَفْسِكَ تَرْكُكَ مَا كَرِهْتَهُ لِغَیْرِكَ .[45]
امیر مؤمنان (ع) فرمودهاند: دانش میراثى است گرانمایه، و آداب جامههائى است زیبا، و اندیشه آئینهاى صاف، و عبرتگیرى بیم دهندهاى خیر خواه است، و همین مطلب از لحاظ رعایت ادب براى تو بس كه آنچه را كه از دیگران نمىپسندى رها سازى.
7- نهج، [نهج البلاغة] الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ وَ قَالَ علیه السلام: هَلَكَ امْرُؤٌ لَمْ یَعْرِفْ قَدْرَهُ وَ قَالَ علیه السلام لِبَعْضِ مُخَاطِبِیهِ وَ قَدْ تَكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ یُسْتَصْغَرُ مِثْلُهُ عَنْ قَبُولِ مِثْلِهَا لَقَدْ طِرْتَ شَكِیراً وَ هَدَرْتَ سَقْباً وَ الشَّكِیرُ هَاهُنَا أَوَّلُ مَا یَنْبُتُ مِنْ رِیشِ الطَّائِرِ قَبْلَ أَنْ یَقْوَى وَ یَسْتَحْصِفَ وَ السَّقْبُ الصَّغِیرُ مِنَ الْإِبِلِ وَ لَا یُهْدَرُ إِلَّا إِذَا اسْتُفْحِلَ . [46]
امام على علیه السلام : ادب، جامه هایى نو است.و می فرمودند: انسانى كه قدر و اندازه خود را نشناسد، نابود شود. . و بیكى از هم سخنان خود كه گفتار ناهنجارى آورد كه شایان پذیرش نبود فرمود:پر نكشیده پرواز آغاز كردى، و چون كره شتر خردسال بانگ بر آوردى.
8- كَنْزُ الْكَرَاجُكِیِّ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْأَدَبُ یُغْنِی عَنِ الْحَسَبِ
وَ قَالَ علیه السلام: الْآدَابُ تَلْقِیحُ الْأَفْهَامِ وَ نَتَائِجُ الْأَذْهَانِ
وَ قَالَ علیه السلام: حُسْنُ الْأَدَبِ یَنُوبُ عَنِ الْحَسَبِ .[47]
امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: ادب از شرافت خاندانى بىنیاز كند.
و فرمود : آداب، بارور كننده فهمها و زاییده ذهنهاست.
و فرمود : ادب نیكو، جایگزین شرافت مى شود.
9- وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَرْبَعُ خِصَالٍ یَسُودُ بِهَا الْمَرْءُ الْعِفَّةُ وَ الْأَدَبُ وَ الْجُودُ وَ الْعَقْلُ .[48]
امام على علیه السلام : چهار خصلت است كه آدمى با آنها سرور مى شود : عفّت ، ادب ، بخشندگى و خردمندى .
10- وَ قَالَ علیه السلام:... لَا مِیرَاثَ خَیْرٌ مِنَ الْأَدَب.[49]
و فرمود: میراثی بهتر از ادب نیست.
11- ضه، [روضة الواعظین] قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: یَا مُؤْمِنُ إِنَّ هَذَا الْعِلْمَ وَ الْأَدَبَ ثَمَنُ نَفْسِكَ فَاجْتَهِدْ فِی تَعَلُّمِهِمَا فَمَا یَزِیدُ مِنْ عِلْمِكَ وَ أَدَبِكَ یَزِیدُ فِی ثَمَنِكَ وَ قَدْرِكَ فَإِنَّ بِالْعِلْمِ تَهْتَدِی إِلَى رَبِّكَ وَ بِالْأَدَبِ تُحْسِنُ خِدْمَةَ رَبِّكَ وَ بِأَدَبِ الْخِدْمَةِ یَسْتَوْجِبُ الْعَبْدُ وَلَایَتَهُ وَ قُرْبَهُ فَاقْبَلِ النَّصِیحَةَ كَیْ تَنْجُوَ مِنَ الْعَذَابِ .[50]
امام على علیه السلام : اى مؤمن! همانا این دانش و ادب بهاى جان توست؛ پس در آموختن آنها بكوش؛ زیرا هر چه بر دانش و ادب تو افزوده شود، بر قدر و قیمت تو افزوده مى گردد؛ چه آن كه با دانش به پروردگارت ره مى برى و با ادب پروردگارت را نیكو خدمت مى كنى و با آدابِ خدمت گزارى است كه بنده سزاوار دوستى و نزدیكى به خدا مى شود. پس، این اندرز را پذیرا شو تا از عذاب برهى.
12- ل، [الخصال] أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ مَعاً عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ زَیْدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ ثَابِتِ بْنِ دِینَارٍ عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: كَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع یَقُولُ: ... الْأَدَبُ رِئَاسَةٌ...[51]
اصبغ بن نباته از حضرت امیر المؤمنین علیه السلام روایت كند كه مىفرمود:
...ادب ریاست است...
13- وَ قَالَ رسول الله صلی الله علیه وآله: الْحُرُمَاتُ الَّتِی تَلْزَمُ كُلَّ مُؤْمِنٍ رِعَایَتُهَا وَ الْوَفَاءُ بِهَا حُرْمَةُ الدِّینِ وَ حُرْمَةُ الْأَدَبِ وَ حُرْمَةُ الطَّعَام.[52]
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: حرمتهایی كه لازم است هر مؤمنى آن را رعایت و به آن وفا كند: حرمت دین، حرمت ادب و حرمت خوراك است.
14- قَالَ ابو محمد العسكرى علیه السلام: لَیْسَ مِنَ الْأَدَبِ إِظْهَارُ الْفَرَحِ عِنْدَ الْمَحْزُونِ.[53]
امام عسکری علیه السلام فرمود: شادمانى كردن در حضور شخص غمگین از ادب دور است.