اگر بخواهیم به مهم ترین روایت دکترسیدحسین نصر از دین و به خصوص اسلام توجه کنیم، می بایست قرائت او از اسلام را فقط در بعد معنوی جست وجو کرد. نصر به به روایت های سیاسی و جامعه شناختی از اسلام نمی پردازد. در نظر او اسلام دینی است رحمانی که سرشار از معنویات است. دغدغه فکری او دفاع از سنت ایرانی اسلامی است. مجموعه تأملات نصر، به طور کلی، در یک افق به سرانجام می رسد و آن «معرفت قدسی مبتنی بر معنویت» است.
نصر با تأسی از چنین افق فکری کتاب (The Heart of Islam) را که در ایران با نام «قلب اسلام» ترجمه شده نگاشته است. این کتاب به سفارش انتشارات هارپرسن فرانسیسکو (Harper SanFrancisco) به نگارش درآمده است. هدف از نگارش این کتاب را از زبان خود دکتر نصر در مقدمه کتاب می خوانیم: در دهه اخیر توجه روز افزونی را در غرب نسبت به اسلام شاهد بوده ایم؛ توجهی که هر رویداد جهانشمولی مرتبط با نام اسلام، از جنگ داخلی لبنان گرفته تا انقلاب ۱۹۷۹ ایران و تاظهور حرکتهای اسلامی در میان مردم فلسطین سبب تشدید آن شده است. اینک این توجه نوخاسته از زمان فجایع یازده سپتامبر تا سطوح بی سابقه ای ارتقا یافته است. جهانیان به ویژه در آمریکا تشنه اطلاعاتی درباره اسلام هستند اما معمولا اطلاعات سالمی در این باره در دسترس نیست. در حقیقت معلومات فعلی بر پایه جهل، اطلاعات نادرست و حتی ساختگی است. این سیل معلومات نه تنها فهم درستی از اسلام فراهم نیاورده، بلکه بارها غربیان را دچار بزرگ ترین زیان ها کرده است تا بتواند به اهداف خاص سیاسی و ایدئولوژیک خود برسد. از زمان فاجعه یازده سپتامبر این آواز مخالف بلند تر گشته است و ارائه تبیینی تازه از تعالیم اصیل اسلام، در پرتو چالشهای موجود در وضعیت امروز، بایسته است. لذا این کتاب در صدد است به تبیین پاره ای از ابعاد اصیل اسلام و موضوعات بسیار مطرح درباره آن به شیوه ای که مقبول عام مردم جهان و برای غربیان باشد منتشر شود.
« قلب اسلام » دفاع جانانه ای از استقامت مسلمانان در برابر غرب است. دفاعی که مسلمانان را به مبارزه و مقاومت در برابر غرب توصیه می کند و جنبش های اسلامی در فلسطین، چچن، کوزوو و سریلانکا، آفریقای غربی، الجزایر و بوسنی را دفاعی مشروع از ارزش های دینی و فرهنگی می داند. نصر دفاع معنوی از اسلام را مهمترین گام در این شیوه می داند و حتی حرکتهای شهادت طلبانه را هم که برای دفاع از خود و ملت مسلمانان انجام می دهند، دفاعی گریز ناپذیر می پندارد. کتاب نصر را می توان کتاب دفاعی از اسلام دانست نه کتاب توصیفی از اسلام، اگر چه به لحاظ اندیشگی بر این کتاب می توان ایراد وارد کرد اما براستی در جهان غرب انگلیسی زبان چند کتاب می توان یافت که به دفاع از اسلام با زبان خود آنها به نگارش درآمده باشند. این کتاب که برای دفاع از اندیشه اسلامی و در برابر تفکر بنیادگرا نوشته شده در صفحات متعدد ابعاد اعتقادی، سیاسی، اخلاقی، عرفانی و حقوقی فقهی اسلام را در چینشی مشخص و جامع گرد آورده و آموزه هایی را که امروزه در چالش با دنیای جدید است، بدون هیچ واهمه ای از نگاه اسلام گرایی و بنیادگرایی ، برجسته و از آن دفاع می کند.« قلب اسلام »، اسلام قلبی است در برابر اسلام سکولار ، اسلام اصولگرا و اسلام بنیادگرا.« قلب اسلام» یعنی همان احساس که به ما این توان را می دهد که در همین عالم خداوند را در هر جا دیده و چشمان، گوش ها و دستان او باشیم. قلب دین همان دین قلبی است که در آن همه صورت های ظاهری رنگ می بازند؛ قلبی که به گفته پیامبر(ص)« عرش الرحمان » است. در درون همین دین قلبی است که باید جاویدان خرد یا حکمت را یافت که همچون گوهری در مرکز هر پیام الهی می درخشد.
کتاب قلب اسلام از هفت فصل و یک خاتمه تشکیل شده است. دکتر نصر در این کتاب به زبان ساده و روان که برای غربیان قابل فهم باشد و آنگونه که مخاطب غیر متخصص نیز بتواند استفاده کند شئون مختلف اعتقادات و تعالیم اسلام از مبحث توحید تا حق الناس و حق الله را نخست معرفی و سپس حقیقتشان را بیان کرده و سعی نموده به شبهات رایج در غرب نیز پاسخ گوید. این کتاب را می توان به بیانی دیگر شرح و تفسیری از اصول و فروع دین اسلام برای دنیای مدرن دانست. البته باید به این نکته نیز اذعان کرد که برای ما مسلمان زادگان که با مبانی اسلامی آشنایی داریم ، شاید مطالعه این کتاب قدری حوصله مان را سر آورد اما به نکاتی که نصر در این کتاب سعی کرده به آنها بپردازد اگر دقت کنیم قطعا کتابی جذاب و خواندنی خواهد بود.
نصر در بخش آغازین کتاب که به تبیین خدای واحد، آفرینش جهان و انسان، قرآن و پیامبر اسلام(ص) می پردازد و نیم نگاهی هم به دیدگاه اسلام نسبت به دیگر ادیان در تاریخ دارد و تاکید می کند که تا پیش از دوران جدید اسلام تنها دین وحیانی بود که تقریبا با همه ادیان عمده دنیا به طور مستقیم در تماس بود. در چارچوب چنین بافت دینی است که دین اسلام بیشترین تماس را با یهودیت و مسیحیت دارد. مسلمانان برای پیامبران بنی اسرائیل و مسیح احترام خاصی قائل هستند. اسلام بخش جدایی ناپذیری از خانواده ادیان ابراهیمی است و خود را در پیوندی تنگاتنگ با یهودیت و مسیحیت می داند و با رد هر گونه انحصارگرایی، خود را مکمل آن ادیان و نهایی ترین بیان از توحید ابراهیمی می خواند. نصر سپس به ارائه تصویری حقیقی از مومن و کافر می پردازد؛ اصطلاحی که برای برخی دستاویزی جهت خشونت های بنیادگرایانه شده است. نصر معتقد است که هر دینی برای اینکه میان خود و دیگری تمایزی قائل شود از مرزی استفاده می کند و در اسلام مرز میان مسلمان و غیر مسلمان بر اساس ایمان است و اسلام به معنای کلی کلمه نقش چندانی در آن ندارد. قرآن لازمه ایمان را مرتبه بالایی از پایبندی به دین می داند. بنابراین واژه« مومن » مختص مسلمانان نیست، بلکه پیروان ادیان دیگر هم می توانند مومن باشند. نصر سپس به تصویر رایج غرب از مومن و کافر می پردازد که در این تصویر همه مسلمانان در مقام مومن در برابر همه کفار متحدند. نصر ارائه چنین تصویری را از از سوی تندروهای مسلمان و مبلغان مسیحی می داند و آن را تصویر غلطی برمی شمرد و می گوید که واژه« کافر» دارای تعریفی کلامی و فقهی و تعریفی رایج در سیاست و اجتماع است که نباید این دو را با هم خلط کرد.
مشکل اصلی نصر این است که هر جا بحث عرفان و معنویت است اوج می گیرد اما هر جا به بحث اجتماعی و سیاسی می رسد زمینگیر می شود. دکتر نصر از لحاظ فکری با دنیای مدرن کنار نمی آید. پرسش از مدرنیته به معنای گذر از مدرنیته است و بنای نصر این است که به مدرنیته نپردازد
یکی دیگر از فصول این کتاب به بررسی قلمرو اسلام می پردازد. در غرب معمولا اسلام را همچون مجموعه یکپارچه ای توصیف می کنند و به تنوعی که چه در دین و چه در تمدن اسلامی موج می زند توجه چندانی ندارند. اما حوادث یازده سپتامبر باعث شد که به گروه ها و فرقه های مختلف اسلام نیز توجه شود اما این تلاش ها بیشتر گزینشی و آمیخته به اتهامات سیاسی است. نصر بر این باور است که گستره پهناور جهان اسلام، به راستی چون قالی ترنج ایرانی است که با وجود تنوع و پیچیدگی شگفت انگیزش وحدتی بر آن حکم فرماست که همه نقش و نگارهای هندسی و اسلیمی را در خود جذب می کند.
نصر در کتاب قلب اسلام اگر چه معارف اسلامی را از قبیل فقه، عبادات، معاملات، مجازاتها و دیگر قوانین شرعی با ادله کافی عقلانی و شهودی مورد بررسی قرار داده است، اما نگاهی جامعه شناختی، فلسفی وعرفانی نیز به برخی دیگر از مفاهیم دارد. از این میان می توان به طور نمونه به مفهوم امت و جامعه اشاره کرد. این مفهوم از مفاهیم کلیدی قرآن و دین اسلام است. اسلام ،خواهان تاسیس امتی عدالت مدار است؛ امتی که در آن امکان عمل به شریعت و نه فقط عمل به احکام مربوط به رفتار خصوصی فراهم باشد. در نزاع میان جامعه گرایان و فرد گرایان اسلام موضعی میانه می گیرد و بر آن است که در حقیقت این قطب بندی بر تقسیم نادرستی استوار است. ماهیت اجتماعی انسان جزئی از حکمت آفرینش الهی است. نصر معتقد است که ملاک داوری درباره امت ،میزان برخورداری افراد آن از حیات طیبه دینی است که بر پایه اصول اخلاقی استوار باشد. اما امروزه امت اسلامی تحت تاثیر تجددگرایی به لحاظ سیاسی متفرق تر و حتی به لحاظ فرهنگی بسیار پاره پاره تر از هر زمان دیگری در تاریخ اسلام است. با این همه اشتباه بزرگی خواهد بود اگر اهمیت بینش قرآنی نسبت به امت را که در دلها و اذهان بیشتر مسلمانان جای دارد کوچک بشماریم. برای تداوم بخشی به حیات امت و حکومت این امپراتوری معنوی باید بر حقایقی انگشت نهاد که دین اسلام برای آنها نازل گشت و پیامبر نیز برای جهانیان رسالتی جز آنها نداشت.
نصر در قلب اسلام نیز به چالش میان غرب و شرق نظر دارد. او معتقد است« شجره مبارکه زیتون» که نماد قطب معنوی عالم است، نه شرقی و نه غربی است. امروزه پیش از هر زمان دیگری بایسته است که ماهیت جامع حقیقت را که هم غربی و هم شرقی بوده و در عین حال هیچ کدام از آنها نیست، دریابیم. اما غربیانی هستند که اسلام را کاملاً بیگانه دانسته، از این رو حرمتش را نگه نداشته و تا می توانند به تحقیرش می پردازند، در حالی که در جهان اسلام نیز کسانی هستند که غرب را به چشم دشمن سوگند خورده اسلام می نگرند. تا پیش از دوران جدید، دارالاسلام تنها بیگانه ای بود که غرب می شناخت و نیز همین بیگانه بود که در شناخت تمدن غرب از خویش در طول دوره رشد و شکوفایی اش، نقش نسبتاً تعیین کننده ای داشت. اما اسلام با چندین تمدن از جمله تمدن های هند و چین سروکار داشته که برایش بیگانه به شمار می آمدند. خود همین عامل به واسطه تصوری که اسلام از خود همچون تمدن محوری عالم داشت، سبب شد که تا چندین سده پیدایش قدرت اروپاییان در طول دوره نوزایی و تحولات بزرگ عقلی و دینی واقع شده در آن سامان از جمله ظهور علم جدید و در پی آن فناوری جدید از چشم مسلمانان دور بماند. امروزه دیگر نمی توان به درستی از غرب و جهان اسلام همچون دو تمدنی سخن به میان آورد که مانند دو سپاه آماده کارزار در سده های میانه، رودرروی هم ایستاده اند. به راستی در هیچ زمانه ای از تاریخ اسلام این همه از رهبران عقلی و صاحب نفوذ اسلام در تمدنی دیگر بیرون از دارالاسلام به سر نمی برده اند و شگفت اینکه در آنجا از فضای مناسب برای گفتمان عقلی از آزادی برخوردارند که در اوضاع کنونی حاکم بر بسیاری از کشور های اسلامی، چنین فضایی نایاب است. سرنوشت غرب و جهان اسلام به گونه ای درهم تنیده است که نمی توان وضعیت کنونی را با جداسازی کامل این دو از هم به«ما»و«آنها» فرو کاست.
نقد
در پایان می بایست به نکاتی دیگر از این کتاب تأمل جدی و نقادانه ای داشت. در ابتدا می توان اذعان کرد که جای چنین کتابی در ایران خالی بود. چرا که در این کتاب جوانان با سیمایی از اسلام آشنا می شوند که تا کنون ارائه نشده بود. امروزه در جهانی که از اسلام به عنوان دینی خشن نام برده می شود، کتابی که بتواند دفاعی از تمامیت دینی داشته باشد جایش خالی بود. قلب اسلام را می توان روایتی از یک سنتگرا از قلب اسلام در جهان مدرن نامید. به رغم این که مولف سال های متمادی است که در غرب زندگی می کند اما منفعل و مفتون غرب نشده است. نویسنده از دموکراسی و حقوق بشر سخن نگفته اما کوشیده تا از مفاهیم اسلامی - انسانی برای تبیین چنین مفاهیمی استفاده کند. اما می بایست به این نکته نیز اشاره کرد که نصر به اندیشه های نوگرای اسلامی چندان توجهی نداشته است. مولف به مسائل و تعابیر اجتماعی و سیاسی کمتر توجه کرده و سعی نویسنده در یکسان سازی مفاهیمی مانند حق مسئولیت در اسلام با حقوق بشر و مفهوم رهایی با آزادی، امکان ایجاد سوء تعبیر را فراهم می کند.
مشکل اصلی نصر این است که هر جا بحث عرفان و معنویت است اوج می گیرد اما هر جا به بحث اجتماعی و سیاسی می رسد زمینگیر می شود. دکتر نصر از لحاظ فکری با دنیای مدرن کنار نمی آید. پرسش از مدرنیته به معنای گذر از مدرنیته است و بنای نصر این است که به مدرنیته نپردازد. بیان او در این نگاه بیشتر شبیه الهیات کاتولیکهاست تا پروتستانها.
اما باید توجه داشت که کتاب برای سطح عمومی جامعه نوشته شده است . این کتاب در مقایسه با دیگر آثار نصر به چیز جدیدی نرسیده اما در تمام آثارش بر همان مفهوم پیام واحد اصرار دارد. معتقدم در دنیای مدرن این گونه دفاع کردن بر عهده کسی است که با این علوم آشنایی دقیقی داشته باشد.
همچنین معنویت و عرفان از مباحث بسیار دقیق کتاب است که مولف با بهره گیری از اسمای الهی سیمای جذاب و مهربانی از اسلام نشان داده است. وی با پررنگ کردن بحث سنتگرایی و تصوف، مباحث اسلامی را ترویج می کند. یکی از بحث های عمده نصر، پذیرش احترام به ادیان است که می تواند نقطه مشترکی در میان مسلمانان و غیر مسلمانان باشد. قلب اسلام بهترین دفاع از اسلام در وضعیت کنونی است. مخاطب کتاب فردی غربی است که از اسلام بر اساس آنچه که پس از جنگهای صلیبی در اذهان مانده تصور دیگری دارد. آنها اسلام را دین جهاد و خشونت می دانند و تلاش نصر این بود که این تفکر را به نحوی بزداید.
خوانشی از کتاب «قلب اسلام» اثر دکتر سید حسین نصر
منبع: روزنامه همشهری 24/12/84