حزب برادران شیراز

آيت الله سيدنورالدين شيرازي، هيئت برادران نور، هيئت هاي مذهبي شيراز، نهضت ملي شدن صنعت نفت، كودتاي 28 مرداد 1332، علوم سياسي

نویسنده : محمد علی زندی

حزب برادران شیراز توسط آیت‌الله نورالدین حسینی هاشمی مشهور به نورالدین شیرازی تأسیس شد. این حرکت، اقدامی مذهبی- سیاسی بود که هدف اساسی آن ایجاد یک خط دفاعی دینی در برابر توده‌ای‌ها و ملیون بود.[1]

آیت‌الله سید نورالدین شیرازی

آیت‌الله سید نورالدین شیرازی در رجب 1312 هـ. ق (1274 هـ. ش) در شیراز و در خانواده‌ای روحانی متولد شد. پدرش سید ابوطالب، مجتهد صاحب اسرارالعقاید بود. مقدمات را نزد پدر و سطح را در شیراز به پایان رساند و حدود 20 سالگی به عتبات مشرف شد و نزد آیت‌الله سید محمدکاظم یزدی، میرزا محمدتقی شیرازی و شیخ‌الشریعه اصفهانی به تحصیل در فقه و اصول پرداخت و به درجه‌ی اجتهاد نایل آمد. پس از درگذشت پدرش در سال 1305 هـ. ش به شیراز بازگشت و به کارهای تبلیغی و دینی پرداخت و در دوره‌ی رضاخان به دلیل مبارزه با سیاست او دو بار در سال‌های 1306 و 1308 از شیراز تبعید شد.[2] که با اصرار مردم بازگردانیده شد. و در همان زمان بود که به تأسیس "حزب برادران" همت گماشت.[3]

آیت‌الله شیرازی افزون بر رهبری سیاسی و فکری تألیفاتی هم از خود برجای گذاشته که عبارتند از: تحفة الاحیاء فی لیلة الغراء در اعمال شب و روز جمعه، اس الاصول در فقه، بنیاد الاصول در اصول فقه، دو جلد اصول فقه، احکام الانام فی شرح شرایع الاسلام در فقه، دقایق الحقایق در الهیات، ترکیب الاصیام در طبیعت، بمعنی الاعم، شکست کسروی، کتاب الحساب و برخی آثار دیگر.[4]

شکل‌گیری حزب برادران شیراز

طرح اولیه‌ی حزب برادران در سال 1313 هـ. ش با تأسیس هیئت برادران نور ریخته شد و به صورت محرمانه کار توسعه‌ی آن دنبال شد.[5] آیت‌الله شیرازی بعدها در سال 1325 هـ. ش گفت: «دوازده سال قبل که هیچ‌کس قدرت تشکیل مجمع و حزب نداشت، برادرانی را هم عهد ساختیم تخمی زیر گل کردیم، مدتی هیچ اثر و ظهوری نداشت. رفقای از جان گذشته‌ی من نهایت با ضبط و با استقامت بودند و از نداشتن بروز و ظهور در این مدت متأثر بودند تا پس از مدت‌ها دو برگ برآورد. یعنی پس از هشت سال که در دوره‌ی پهلوی اول عزلت جسته،... همین که آقای فرخ استاندار فارس مژده استعفای رضاشاه را رسانید... اولین دفعه جماعت کثیری در شاه‌چراغ و مسجد معرکه‌خانه حضور به هم رسانیدند.»[6]

آیت‌الله شیرازی بعد از شهریور 1320 (برکناری رضاشاه) به سازماندهی روحانیت شیراز پرداخت. طبق اسناد شهربانی ابتدا با نام اتحادیه‌ی‌ روحانیون جلساتی تشکیل داد و سپس حزب برادران را که از همان بدو امر از هیئتی بود را تأسیس کرد.[7]

افرادی که وارد حزب می‌شدند با سوگند والله من در حفظ استقلال ایران در ظل لوای مذهب جعفری با شما همراهم، در حزب فعالیت می‌‌کردند.[8]

حزب برادران پس از سال 1320 به‌طور جدی فعال و به سال 1324 فعالیت خود را آشکار کرد. آیت‌الله شیرازی با استفاده از تشکل‌های فرعی و هیئت‌های مذهبی که شمار آنها بالغ بر سیزده هیئت به نام‌های هیئت فدائیان ابوالفضل (سیدمحمد رضازاده)، هیئت زهرا(ع) (حسین ولدان)، هیئت فدائیان محمدی (محمد ماکولائی)، هیئت فدائیان امیرالمؤمنین (کربلائی یحیی تحصیلدار)، هیئت فدائیان بنی‌هاشم (جمال خراز)، هیئت فدائیان احمدبن‌موسی (جعفر مس‌فروش)، هیئت جان‌نثاران ابوالفضل (پرهیزگار)، هیئت فدائیان پنج تن آل‌عبا (ابوالقاسم رن‌رز)، هیئت فدائیان شعبات فرهنگی (اصغر عرب)، هیئت فدائیان علی‌بن‌موسی (سیدجواد معلم)، هیئت فدائیان سجادیان (سیدعلی‌اکبر سادات)، هیئت فدائیان منتظران مهدی (حسین کفش‌دوز)، هیئت فدائیان حسن‌بن‌علی (سید محمدجعفر غربال‌باف)، می‌شد، توانست حزب برادران را گسترش دهد.[9]

مرامنامه

شعار حزب برادران، استقلال ایران در ظل لوای مذهب جعفری بود. مهمترین اهداف و راه‌کارهایی که در مرامنامه‌ی حزب آمده است به شرح ذیل است:

اصل نخست: حفظ وحدت ملی ایران و توسعه‌ی مذهب جعفری اثنی عشری در آن.

اصل دوم: اجرای قانون اساسی بالاخص اعتبار نظارت علمای طراز اول (اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه) در مجلس سنا و ایالتی و ولایتی.

اصل سوم: تحول فکری در شئون ملی و مبارزه با خرافات.

اصل چهارم: الغاء امتیازاتی که بر اثر خرافات و تعصبات جاهلانه در ادوار گذشته ایجاد شده و اثبات امتیاز این‌که موافق با عقل و طبع باشد.

اصل پنجم: تشدید مبانی روحانیت به نحوی که رتبه و راتبه در آن محفوظ باشد.

اصل ششم: تعلیم عمومی نظام و تقویت نیروی دفاع و مبارزه با هرج و مرج.

اصل هفتم: به کار انداختن منابع ثروت و تزیید منافع عمومی و تأمین بودجه‌ی کشور به نسبت درآمد.

اصل هشتم: تعمیم فرهنگ به ‌وسیله‌ی اجرای تعلیمات اجباری و عمومی از حیث آموزش و پرورش.

اصل نهم: حفظ مرکزیت ایران با رعایت آن‌که قطعات مملکت از همه‌ی شئون اجتماعی بدون امتیاز برخوردار باشند.

اصل دهم: ایجاد بهداشت عمومی از حیث تغذیه و دوا و حفظ الصحه و مسکن و تکثیر نسل به تسهیل امر ازدواج.

اصل یازدهم: ایجاد و تحکیم روابط حسنه‌ی بین‌الملل و دول اسلامی.

اصل دوازدهم: مبارزه با استبداد در جمیع شئون اجتماعی.[10]

آیت‌الله شیرازی روی اصل دوم متمم قانون اساسی تأکید فراوان داشت. در نوشته‌ای از وی که در سال 1323 چاپ شده تصریح کرد که: «وحدت کامل بین دولت و ملت ایران به عمل شدن به اصل دوم متمم قانون اساسی است.»[11]

فعالیت‌های آیت‌الله شیرازی و حزب برادران شیراز

یکی از مهم‌ترین اقدامات حزب برادران در شیراز و فارس، شکل دادن به نوعی اصلاحات رفاهی و اجتماعی برای بهبود شرایط اقتصادی و اجتماعی مردم است. لازم به ذکر است که وضعیت مردم در سال‌های پس از جنگ دوم جهانی با توجه به شیوع گسترده‌ی بیماری، رکود شدید اقتصادی، تشدید ناامنی، شورش‌های محلی، دخالت انگلیس، امریکا و روسیه در ایران و بی‌ثباتی دولت بسیار نابسامان بوده است. در چنین شرایطی که مردم در وضعیتی بحرانی به سر‌ می‌بردند، شیوع بیماری آنفولانزا در شیراز و اطراف آن کشتار عجیبیب به راه انداخت و حزب براداران در اولین اقدام اصلاحی خود در مبارزه‌ای گسترده و همه‌جانبه با بسیج تمامی نیروهای خود برای کمک به مردم وارد صحنه شد.[12]

همچنین در سال 1323 هـ. ش و در ایام پایانی جنگ جهانی دوم، بیماری حصبه و تیفوس که از بخش‌های اروپای شرقی شروع شده بود به ایران سرایت کرد و سراسر کشور را فرا گرفت. حزب برادران و رهبر روحانی آن سید نورالدین شیرازی درصدد مقابله با این بحران اجتماعی برآمدند و در یک فراخوان عمومی به ایجاد تشکیلاتی دست زدند که نتیجه‌ی آن ایجاد مؤسسه‌ی خیریه‌ی حمایت از بیماران فقیر شد. عملیات گسترده‌ی مبارزه با شیوع بیماری و مداوای مبتلایان، نخستین تجربه‌ی حزب برادران برای بسیج نیرو بود که با موفقیت به انجام رسید و موجب محبوبیت این حزب و رهبران آن در میان اقشار مختلف اجتماعی گردید.[13]

یکی دیگر از اقدامات حزب برادران، توسعه و گسترش فرهنگ عمومی و ایجاد شرایط مناسب جهت آموزش اقشار مختلف اجتماعی شیراز است. در این راستا در سال‌های پس از جنگ جهانی دوم به دستور رهبر حزب با توجه به کمبود فضای آموزش نسبت به تعمیر و مرمت مسجد وکیل و تغییر فضای سالن آن به شکل کلاس‌های درس اقدام گردید. به گونه‌ای که ظرف مدت کوتاهی جمعیت سواد‌آموزان به هزار نفر رسیده است.[14]

سید نورالدین شیرازی برای انجام مقاصد خود نیاز مبرمی به پرورش و تعلیم طلبه‌های جوان داشت و درصدد احیای قدرت اجتماعی و علمی شیراز برآمد. از این رو در سال 1320 مطابق با ماه ربیع الثانی 1361 به دستور او دارالتبلیغی به عنوان مؤسسه تحصیلات علوم دینی و ادبی به منظور تربیت عناصر صالحه و فاضله برای آتیه روحانیت و تنظیم جامعه آنان به وضع آبرومندی تأسیس شد و مقر آن در مدرسه خان در نظرگرفته شد.[15]

یکی از جنجالی‌ترین اقدامات حزب برادران تأسیس شرکت سوخت است که در سال 1321 و به دنبال بروز مشکلات سوخت شهری در شیراز پیش آمد. ناامنی گسترده اطراف شیراز و سرمای بیش از حد زمستانی، مشکلاتی را برای شهروندان و به ویژه مردم محروم، به وجود آورد و قیمت سوخت به شدت افزایش یافت. سید نورالدین برای حل این مشکل، اقدام به تأسیس شرکت سوخت نمود که هدف از آن تأمین هیزم جهت مصارف سوخت شهری بود. یکی دیگر از اقدامات موثر حزب برادران، تشکیل هیئت خردسالان برادران است که با ثبت‌نام از کودکان شیرازی جهت آشنایی با علوم و آموزش دینی و حرفه‌ای شروع به کار نمود. هدف اصلی از تشکیل این هیئت، سامان دادن به وضعیت نامناسب خردسالان و کودکان بوده است که در سال‌های پس از جنگ در وضعیت نامناسبی قرار داشته‌اند.[16]

فعالیت‌های حزب برادران به تبلیغات دینی محدود نمی‌شد و این حزب برای جذب و جلب جوانان اقدام به تأسیس باشگاه ورزشی برادران نمود که در آن عده‌ای زیادی از جوانان شیرازی ثبت‌نام کرده و با حمایت مالی حزب، فعالیت ورزشی می‌کرده‌اند.[17]

سید نورالدین شیرازی، یکی از علمایی بود که در آن دوران در جهت مقابله با نظریات کسروی اقدامات گسترده‌ای کرد که شامل، سخنرانی، برگزاری میتینگ و نشر مقالات مختلف بوده است. مقالات مختلف سید نورالدین شیرازی که جوابیه‌ای او نسبت به اظهارات کسروی بوده است در سال 1324 در کیهان منتشر می‌شد و از پرخواننده‌ترین مقالات بود.[18]

با اوج‌گیری فعالیت حزب برادران به ویژه پس از سال‌های 1323 و 1324، این حزب فعالیت‌های خود را به تهران و دیگر شهرهای ایران گسترش داد. اوج این فعالیت‌ها در سال 1327 و به دنبال مسافرت سید نورالدین شیرازی به مشهد انجام گرفت. یکی از برجسته‌ترین رخدادهای مربوط به زندگی آیت‌الله شیرازی، سفر وی در سال 1327 به قصد سفر به مشهد مقدس است. این سفر به همراه پانصد نفر از یارانش آغاز شد. وی در شهرهای میان راه (اصفهان، قم، تهران) مورد استقبال گرم علما و بسیاری از مردم قرار گرفت در اصفهان علمای این شهر به ریاست آیت‌الله چهارسوقی به استقبال وی شتافتند.[19] در قم، برنامه‌ی استقبال و مشایعت از ایشان چشم‌گیر و جلسات دید و بازدید و پذیرایی مفصل همراه بود و همواره هم ‌محور بحث‌ها بر اساس مسایل سیاسی بود.[20] چون آیت‌الله صدر از مراجع سیاسی قم بود، آیت‌الله شیرازی بر وی وارد شد و آیت‌الله بروجردی نیز در منزل آیت‌الله صدر از وی دیدن کرد.[21]

در مشهد نیز در مدرسه‌ی نواب و خیرات خان برای طلاب سخنرانی کرد از کانون نشر حقایق مشهد (متعلق به محمدتقی شریعتی) دیدن نمود.[22] در مدتی که در مشهد بود، از همه مدارس دیدن کرد و حتی بزرگان مشهد مانند آیت‌الله حاج شیخ‌هاشم قروینی و حاج شیخ علی‌اکبر نوغانی، و شیخ‌کاظم دامغانی نیز در مجالس وی شرکت می‌کردند.[23] آیت‌الله شیرازی هنگام بازگشت از مشهد در شهریور 1327 چند روزی در تهران متوقف شدند و به سخنرانی پرداختند. وی در 20 شهریور در مسجد شاه (مسجد امام فعلی) در حضور جمعیت حدود سه هزار نفری،[24] اظهار کرد: «ترقی و تعالی تعلیمات اسلامی و مبارزه با بی‌دینی و جلوگیری از فساد و مسکرات بر همه واجب است مسلمانان باید دست اتحاد به هم بدهند.»[25]

در همین سفر بود که وی تلاش کرد تا قانون منع فروش مسکرات را در مجلس مطرح کند. وی در تهران در این باره تلاش کرده و در نهایت طرحی با امضای هیجده ‌نفر از نمایندگان مجلس به مجلس پیشنهاد می‌شود. به نوشته‌ی هفته‌نامه‌ی پرچم اسلام (23 اردیبهشت 1327) آیت‌الله شیرازی در مسجد شاه چنین گفت: «من امشب از این مکان به عموم نمایندگان فارس ابلاغ می‌کنم در صورتی که طرح شما مورد موافقت مجلس قرار نگرفت همگی استعفا دهید و از چنین مجلسی بیزاری بجویید. بدیهی است در این مواقع، عموم آقایان حجج اسلام و علمای اسلام و ملت مسلمان ایران از چنین مجلسی تبرّی و بیزاری خواهیم جست. استعمال مسکرات به موجب قانون در سر تا سر کشور باید منع گردد و تا موقعی که این موضوع عملی نشود دست از اقدام بر نخواهیم داشت.» البته این طرح سال‌ها در مجلس ماند و حتی به زمان دکتر مصدق کشیده شد و به بهانه‌های واهی و عمدتا به دلیل منع درآمدی مالیاتی آن، با تصویب آن مخالفت می‌شد.[26]

نشریه‌ی رسمی و ارگان حزب برادران، "آئین برادری" به مدیریت محمدباقر خدام محمدی نام داشت و سالنامه‌ای نیز به نام "حزب" منتشر می‌شد.[27] اما افزون بر آن چندین نشریه در شیراز به دفاع از آرمان‌های حزب برادران طی دهه‌ی بیست به صورت فعال انتشار می‌یافت که عبارت بودند از: مهر ایزد (حیدرعلی مس‌فروش) شفق شیراز (شیعتی) مهد سعدی (حسین مختاری) شیپور ادب (شاکری) و مرد بازار (اصغر عرب).[28]

یکی از نشریات اصلی حزب برادران "مهر ایزد" بود که در مسایل دینی و سیاسی مانند نشریات آئین اسلام و دنیای اسلام عمل می‌کرد. آیت‌الله شیرازی سلسله مقالاتی با عنوان به شش چیز اسلام دارد قوام، درباره‌ی چگونگی تحقق جامعه‌ی اسلامی نوشت.[29] به‌علاوه وی طی 32 قسمت در همین نشریه، مقالاتی با عنوان حکومت ملی و حکومت استبداد نوشت.[30]

در جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت، آیت‌الله شیرازی و حزب برادران ابتدا مانند همه‌ی نیروهای دیگر به حمایت از دکتر مصدق پرداخت[31] و آیت‌الله شیرازی در حضور یک جمعیت دو هزار نفری در شیراز، در مسجد وکیل به منبر رفت و برای پیروزی دکتر مصدق در جریان سفر وی به نیویورک و دیدار با اعضای شورای امنیت دعا کرد. اما در ادامه به دلیل اختلافاتی که بین مصدق و آیت‌الله کاشانی پیش آمد، با دکتر مصدق به مخالفت برخاست.[32] در این زمان حسام‌الدین فال‌اسیری در برابر حزب برادران، تشکل حزب‌الله را ایجاد کرد.[33] به‌طوری‌ که یکی به حمایت از مصدق دستور بستن بازار را می‌داد و آیت‌الله شیرازی دستور بازگشائی آن را می‌داد.[34] به‌دنبال این حوادث حزب ایران شعبه شیراز هم به رهبری فریدون تولّلی شاعر معروف، با حزب برادران درگیر شد.[35]

حزب برادارن تا کودتای 28 مرداد 1332 فعالیت رسمی داشت ولی پس از آن به صورت محدود ادامه یافت. در این زمان تقریبا عناصر مذهبی، به دلیل شرایط پیش آمده، نوعا در کار سیاسی متوقف شدند.[36]

پس از کودتای 28 مرداد نیز کمابیش فعالیت حزب برادران و آیت‌الله شیرازی ادامه داشت از آن جمله در جریان اعدام مرحوم نواب صفوی بود که تعداد اندکی از علما نسبت بدان اعتراض کردند و از آن جمله باید به دو نفر از علمای شیراز یکی سید نورالدین شیرازی و دیگری شیخ بهاءالدین محلاتی اشاره کرد.[37]

از فعالیت‌های حزب برادران بین سال‌های 1333 تا 1335 که سال درگذشت رهبر حزب است، اطلاع دقیقی در دست نیست. شواهد نشان می‌دهد که شرایط سیاسی بعد از کودتا استقرار قدرت دولت در فارس، مجالی برای فعالیت‌های سیاسی به وجود نمی‌آورد و از این رو حزب برادران به فعالیت‌های مذهبی و اجتماعی خود بسنده کرده است. اگرچه در بعضی از تحرکات سیاسی- اجتماعی و از آن جمله تخریب منزل رئیس فرقه بهایی در شیراز که در سال 1335 به وقوع پیوست، شواهدی از دخالت عناصر حزب برادران سید نورالدین شیرازی در این ماجرا به دست آمده است. این اقدام آخرین فعالیت سیاسی اجتماعی سید نورالدین محسوب می‌شود. پس از مخالفت فراوان علما و در رأس آن آیت‌الله بروجردی، دولت در سال 1334 به استانداران خود دستور داد تا از فعالیت مراکز بهائیان، جلوگیری کنند. استاندار بهایی فارس در این زمینه هیچ اقدامی نکرد و در مقابل به تقویت بهائیان پرداخت. این مسأله سبب شد تا در چهاردهم خرداد آن سال، همزمان با ورود شاه به شیراز، آیت‌الله شیرازی دستور تخریب مرکز بهائیان را داد. پس از بازگشت شاه استاندار فارس به شهرداری دستور داد تا آن ساختمان را بازسازی کنند. نهایتا آیت‌الله شیرازی با رفتن به تهران و اصرار فراوان، خواستار تعویض استاندار شد و به دنبال آن بود که خبر عزل استاندار در 25 فروردین 34 در کیهان منتشر شد و آیت‌الله شیرازی در میان استقبال پر شور مردم وارد شیراز گردید.[38]

سرانجام حزب برادران

آیت‌الله سید نورالدین شیرازی در سن شصت و چهار سالگی در بهمن سال 1335 مطابق با رجب 1376 درگذشت. با مرگ او فعالیت حزب برادران روز به روز کم رنگ‌تر شد.[39] شورای مرکزی حزب در اقدامی تشریفاتی فرزند وی سید منیرالدین را که دوازده سال بیشتر نداشت به عنوان جانشین آیت‌الله شیرازی و رهبر حزب سیاسی مذهبی برادران معرفی کرد. هنوز چندی از بحران رهبری نگذشته بود که بین رهبری جدید و شورای مرکزی (به خصوص رضازاده شوهر خواهر منیرالدین) اختلاف بروز کرد و به این ترتیب چراغ حزب برادران به خاموشی گرائید.[40] بسیاری از افراد وابسته به این حزب نه تنها در جریان 15 خرداد 42، بلکه پس از آغاز انقلاب اسلامی در خدمت نهضت اسلامی قرار گرفتند. البته این فعالیت دیگر در قالب حزب برادران نبود.[41]