ربا

كلمات كليدي : ربا، زياده، حرام، مال

نویسنده : زينب برجي نژاد

«ربا» یا «ربوا» در لغت به معنی یک نوع زیاده و اضافی است که در مال و ثروت به وجود می‌آید.[1]راغب اصفهانی تحت عنوان ربا چنین آورده است: «ربا افزایش سرمایه است اما در شرع اسلام یک نوع مخصوص اضافی از سرمایه است نه مطلق افزایش.»[2]باز در لسان العرب آمده است: ربا در شرع اسلام یک نوع اضافی گرفتن از سرمایه خارج از متن عقد است. در تعریفی دیگر آمده است: ربا، معاوضه مالی به مال دیگر که این دو اولاً هم جنس باشند ثانیاً با کیل یا وزن اندازه گیری شوند یا قرض دادن به شرط زیاده.[3]

آنچه از مجموع این تعاریف بدست می‌آید این است که هرکجا ربا گفته می‌شود منظور، آن نوع عمل و فعالیت اقتصادی است که در آن زیاده و افزونی لحاظ شده و شرعاً هم حرام است و قبل از آنکه شرع آن را استعمال کند در لغت به این معنی آمده است.[4]

ربا در آیات قرآن

قرآن کریم این کتاب آسمانی ما پرده از این عمل زشت برداشته و در آیات مختلف، انجام دهنده این فعل ناپسند را مذمت نموده است و در آیات نورانی گوشزد می‌کند که این بلای خانمان‌سوز از بزرگترین گناهان است و آن را به منزله جنگ با خدا و پیغمبر خدا قلمداد می‌کند ولی باز هم انسانها نادیده می‌گیرند، همین قرآن می‌فرماید:

«اگر چنین نمی‌کنید بدانید خدا و رسولش با شما پیکار خواهند کرد و اگر توبه کنید سرمایه های شما از آن شماست؛ نه ستم می‌کنید و نه بر شما ستم وارد می‌شود.»[5]

آیات ربا در مورد شدت حرمت رباست و در بیان احوال رباخوارانی است که بر مرضهای دنیوی و اخروی دچار می‌گردند که خلاصی از آنها نیست و در آخرت همنشین کفار خواهند بود.

خداوند در قرآن کریم در آیه‌ای دیگر می‌فرماید:

«ای کسانیکه ایمان آورده‌اید ربا(و سود پول) را چند برابر نخورید از خدا بپرهیزید تا رستگار شوید.»[6]

منظور از خوردن ربا، گرفتن آن می‌باشد، سبب اینکه از گرفتن ربا به خوردن تعبیر شده این است که اکثراً ربا را می‌گیرند و به مصرف خوردن می‌رسانند و از طرفی هم غالباً ربا در اشیاء خوراکی شیوع دارد، جمیع اقسام و مراقب ربا حرام است. زیرا کلمه «اضعافاً مضاعفه» که در این آیه شریفه می‌باشد قید نهی نیست، بلکه به نحوه رباخواری مردم زمان جاهلیت(که هرگاه موقع پرداخت قرض فرا می‌رسید و شخص مدیون قادر به اداء دین نبود مدت آن تمدید می‌شود و بر سود آن می‌افزود) اشاره دارد علاوه بر اینکه اخبار و اجماع مسلمین بر این است که ربای مختصر و قلیل نظیر کثیر آن حرام می‌باشد بلکه هر چیزی که کثیر آن حرام باشد قلیل آن نیز حرام خواهد بود، چه ربا چه غیر آن.[7]

ربا از دیدگاه روایات:

در این قسمت از احادیث رسیده از پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین(ع) به طور خلاصه بحث می‌شود. امام رضا(ع) فرمود: بدان که خداوند ربا را حرام کرده و از کبائر گناهان است و از آن گناهانی است که خداوند وعده عذاب در قرآن آمده و از زبان تمام انبیاء و در تمام کتابهای آسمانی حرام شده است.[8]

پیامبر گرامی اسلام(ص) در حدیثی می‌فرماید: کسی که ربا بخورد خداوند شکمش را پر از آتش می‌کند و اگر از مال ربوی بخورد یا خیرات نماید یا اعمالی انجام دهد مقبول واقع نمی‌شود و تا قیراطی از ربا پیش اوست دائم در لعنت خدا و ملائکه است.[9]

در حدیثی دیگر می‌فرماید: خداوند عزوجل رباخوار و ربادهنده و نویسنده و شاهدان آن را لعنت کرده است.[10]

امیرالمؤمنین علی(ع) می‌فرماید: پیامبر گرامی(ص) در این روایت پنج طائفه را لعنت کرده است:

الف- کسیکه مهمان رباخوار می‌شود و از غذایی که از پول ربا تهیه شده است با علم و آگاهی استفاده می‌کند.

ب- رباخوار.

ج- ربادهنده،

د- کسیکه ربا را محاسبه می‌کند.

هـ- شهود قرارداد ربا.[11]

کوتاه سخن آنکه کسب ربوی بدترین کسبها است و در این باره اگر به کتابهای حدیثی مثل وسائل الشیعه ج 12 و مستدرک الوسائل جلد 13 رجوع کنیم می‌یابیم که معصومین تا چه حد مردم را از کسب و معاملات ربوی پرهیز داده‌اند و نظام اقتصادی ربوی را نهی کرده‌اند.

بحث ربا در نزد فقهای امامیه به دو صورت کلی مطرح شده است: 1- ربا در بیع (ربای معاملی)، 2- ربای در قرض (ربای قرضی).

ربای معاملی به این معنی است که جنسی را به مثل خودش ولی به زیاده خرید و فروش کنند. اگر جنس با برابر خودش معامله شود جایز است ولی اگر با زیاده معامله شود معامله ربوی بوده و حرام است.

شهید مطهری مسئله ربا را چنین مطرح می‌کند: این معامله به این دلیل حرام شده است که جلوی ربای قرضی گرفته شود یعنی اگر ربای معاملی حرام نباشد و فقط ربای قرض حرام باشد، همین حیله‌های ربائی که الان انجام می‌دهند، رواج می‌یابد. مثلاً من به جای اینکه بگویم 100 مَن گندم به شما قرض می‌دهم که سر سال 150 مَن گندم بگیرم، می‌گویم 100 من گندم به شما می‌فروشم در مقابل 150 من گندم خرید می‌کنم.[12]

ربای قرضی نیز بهره‌ای است که طبق شرط یا روال، مقرض از مقترض دریافت نماید.[13]

تحریم ربا از دیدگاه عقل:[14]

فقیهان و مفسران درباره حرام بودن ربا از دیدگاه عقل به طور جداگانه بحث نکرده‌اند. شاید علت این بوده است که به دلیل روشن بودن حرمت آن از نظر قرآن و سنّت، به طرح مسأله ربا از دیدگاه عقل به طور جداگانه نیازی ندیده‌اند. البته بطور خلاصه برخی گفته‌اند که ربا از دیدگاه عقل حرام است؛ هر چند برخی برای آن استدلال آورده‌اند. برای نمونه، در فقه الاقتصاد چنین آمده است:

«ربا از نظر عقل باطل است، چون قرض دو صورت دارد: الف)گاهی قرض برای برطرف شدن نیازمندی‌هایی مثل ازدواج،‌مسکن و...است. روشن است که گرفتن ربا در این حالت، از بدترین روش‌های استثماری می‌باشد. ب) گاهی نیز قرض برای تولید و سودآوری است. در اینصورت، از چند حالت خارج نیست: 1- یا وام گیرنده زیان می‌کند که گرفتن ربا از او محکوم است. 2- یا وام گیرنده زیان می‌کند و نه سود می‌برد. در اینجا نیز زحمت او به هدر رفته و گرفتن ربا از او محکوم است؛ 3- یا کم‌تر از میزان ربا سود می‌برد. در این حالت نیز گرفتن ربا نوعی زیان بر وام گیرنده است؛ چون نه تنها به اندازه ربا سود نبرده است، بلکه زحمت او نیز به هدر رفته است. 4- یا به اندازه ربا سود می‌برد. اینجا هم گرفتن ربا محکوم است و رفتار قرض دهنده با قرض گیرنده (در صورت گرفتن ربا) بدتر از چهارپایان است؛ زیرا کسی که از چهارپایان کار می‌کشد آن‌ها را سیر می‌کند ولی در اینجا زحمت وام گیرنده، هدر رفته و سودی نبرده است. 5- یا سود وام گیرنده از میزان ربا بیش‌تر است. در این صورت هم انصاف آن است که گرفتن سود با نسبت مشخصی مثلا یک سوم یا.....باشد که از پیش تعیین شده است. اسلام این را اجازه داده است که در ضمن قراردادهای شخصی انجام می‌پذیرد.»

محکوم بودن و زشتی ربا، حتی در میان ملّت‌های باستان و امت‌هایی که شرع در آنجا راه نیافته بود، نشانه این است که ربا با عقل و فطرت مخالف است.از سویی، علت‌هایی مانند ظلم بودن و بازداشتن از انجام کارهای نیک که در تحریم این پدیده زشت در قرآن و روایات بیان شده است، می‌تواند نشانی بر محکومیّت عقلی این کار ناهنجار باشد.

تدریجی بودن تحریم ربا:

مبارزه اسلام با پدیده‌های نامناسب اجتماعی به دو گونه بود:

1- اسلام با مواردی مانند بت پرستی که تضادّ آشکاری با آموزه‌های نورانی اسلام داشت، بصورت دفعی و قاطع برخورد می‌کرد؛

2- با اموری که تضادّ آشکاری با اسلام نداشت و به شکل یک عادت فراگیر درآمده بود، بصورت تدریجی مبارزه می‌شد. برداشتن شراب خواری به شیوه دوم انجام پذیرفت. خداوند نخست با مقایسه شراب با میوه‌های پاک، ناپسندی شراب را گوشزد کرد (نحل: 67) سپس زیان‌های شراب را از سود آن بیشتر دانست (بقره: 219) در مرحله سوم، مسلمانان را از نماز خواندن با حالت مستی نهی کرد (نساء: 43) و در مرحله آخر، با بیانی قاطع فرمود: ای کسانیکه ایمان آورده‌اید، شراب و قمار و بت‌ها و تیرهای قرعه پلیدند و عملی شیطانی‌اند، پس از آن‌ها دوری گزینید؛ باشد که رستگار شوید.(مائده:90) برخی از مفسران[15] و اقتصاددانان و فقیهان[16] بر این باورند که خداوند سبحان همانگونه که شراب را در چند مرحله حرام کرد، یعنی پس از آماده سازی مردم در طول زمان، حکم حرام بودن آن را صادر کرد، حکم ربا نیز به گونه تدریجی صورت گرفت؛ زیرا ربا نیز همچون شراب در جامعه آن روز عربستان فراگیر بود و صدور یکباره حرام بودن آن غیر قابل پذیرش می‌نمود.[17] بر این اساس، خداوند در چهار مرحله حکم به ربا داد:[18]

1-ناپسند شمردن رباخواری:

«آنچه به عنوان ربا می‌پردازید تا در اموال مردم فزونی یابد، نزد خداوند فزونی نخواهد یافت و آنچه را به عنوان زکات می‌پردازید و تنها رضای خدا را خواستار هستید،(مایه برکت است). کسانیکه چنین می‌کنند، دارای پاداش چندین برابرند.»[19]

خداوند در این آیه، با قرار دادن زکات در برابر ربا و دادن پاداش چند برابر برای زکات و نه ربا، ناخرسندی خود را از این کار ابراز می‌دارد.

2-آوردن حکایت عبرت آموز ربا خواری یهود

«به سبب ستمی که از یهود صادر شد و(نیز) به سبب جلوگیری بسیار آن‌ها از راه خدا، بعضی از چیزهایی پاکیزه را که بر آن‌ها حلال بود، حرام کردیم و(همچنین) به سبب ربا گرفتن، در حالیکه از آن نهی شده بودند و به باطل خوردن مال مردم و برای کافران آنها عذاب دردناکی آماده کرده‌ایم.»[20]

در این آیه، خداوند با یادآوری کیفر و عذاب رباخواری برای یهودیان، ناخشنودی خود را از این کار نشان می‌دهد و کیفر و عذاب آن را به مسلمانان گوشزد می‌کند.

3-تحریم ربا

«ای کسانیکه ایمان آورده‌اید، ربا(و سود پول) را چند برابر نخورید. از خدا بپرهیزید تا رستگار شوید و از آتشی که برای کافران آماده شده است،‌بپرهیزید.»[21]

4-تحریم قاطع و فراگیر ربا

در این مرحله در چند آیه (بقره: 275- 279) خداوند ربا را قاطعانه رد کرده و آن را حرام می‌شمارد.

کیفر دنیایی رباخوار

افزون بر عذاب در آخرت، در دنیا نیز مجازات‌هایی برای رباخوار و جامعه ربازده برشمرده‌اند. بعضی از عذاب‌ها به طور مستقیم از سوی خداوند و به صورت بلاهای طبیعی است. برخی دیگر نیز از سوی جامعه اسلامی و حاکم مسلمانان برای رباخوار در نظر گرفته شده است و حاکم اسلامی وظیفه دارد که آنها را اجرا کند.

1-فاسق بودن رباخوار:

مشهور میان فقیهان این است که اگر رباخوار توبه نکند و به رباخواری ادامه دهد، فاسق است،[22]ولی برخی معتقدند باید با او همانند مرتد رفتار شود، یعنی اگر مرتد فطری بوده باشد، حکومت اسلامی وی را به قتل می‌رساند و اگر مرتد ملی باشد، وی را توبه می‌دهند و اگر نپذیرفت، او را به قتل می‌رسانند.[23] برخی نیز معتقدند تا سه با او را توبه می‌دهند و در مرتبه سوم او را به قتل می‌رسانند.[24]

2-اثبات کفر برای رباخوار:

برخی از عالمان اسلامی معتقدند که کسی که از روی علم و به عمد رباخواری می‌کند، کافر است. فخر رازی می‌نویسد: دلیل قاطعی برای اثبات این مدّعا هست که خلود در جهنم ویژه کافران است و آیه 177 بقره اثبات می‌کند که رباخوار نیز جزو اصحاب النار است و همواره در جهنم می‌ماند.[25]قرطبی مفسر بزرگ اهل سنت در توضیح آیه 130 آل عمران تأکید می‌کند که رباخواری سبب از میان رفتن ایمان است و سلب ایمان به کفر می‌انجامد. وی همچنین ربا را از میان برنده کردار صالح می‌داند.[26]

3-در آتش سوختن رباخوار و سوزاندن سرمایه او

ابن عباس می‌گوید: خداوند در آخرالزمان پنج گونه کیفر قرار داده است. پنجمین آنها این است که آتشی می‌آید و بعضی از بازاریان رباخوار را می‌سوزاند.

گاه سرمایه رباخواران نیز به دستور حاکم اسلامی طعمه آتش شده است. به امیرالمؤمنین علی(ع) گزارش دادند که فلان شخصی رباخوار است. امام، سرمایه او را دو قسمت کرد. یک قسمت آن را به بیت المال داد و قسمت دیگر را در آتش سوزاند.[27]

کیفر عمومی رباخوار در دنیا:

1-هلاکت جامعه

علامه طبرسی نقل می‌کند که پیامبر(ص) فرمود: هرگاه خداوند اراده کند که جامعه‌ای را هلاک کند، ربا را در میان آنان ظاهر می‌سازد و آنان را به رباخواری دچار می‌کند.[28]

2-وقوع زلزله و خورشید گرفتگی:

پیامبر(ص) فرمود: هنگامی که امت من رباخوار شوند زلزله، آفتاب گرفتگی و....پیش می‌آید.[29]

کیفر در برزخ:

پیامبر(ص) می‌فرماید: در شب معراج گروهی رادیدم که جثّه آنان به گونه ورم کرده بود که قدرت حرکت نداشتند. از جبرئیل راز آن را پرسیدم. پاسخ داد: اینان رباخواران هستند و با آل فرعون محشور هستند و صبح و شام آتش بر آنان زبانه می‌کشد.[30] هیثمی در کتابش مجمع الزوائد از رسول خدا(ص) نقل می‌کند در شب معراج در آسمان هفتم گروهی را دیدم که شکم آنان بسان خانه مارها بود و مارها از بیرون دیده می‌شدند. از جبرئیل پرسیدم اینان چه کسانی هستند. پاسخ داد اینان رباخوارانند.[31]

مجازات در قیامت:

1-رباخوار از اصحاب آتش است.

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: و کسانیکه از این کار [رباخواری] دست نکشند آنان اهل جهنم‌اند و در آن تا ابد معذّب خواهند بود.(بقره/ 278)

2-ربا نابود کننده عمل انسان است.

پیامبر(ص) فرمود: کسیکه ربا بخورد، شکم او را پر از آتش می‌کند و اگر از مال ربوی خیرات کند یا کارهای نیک انجام دهد، در درگاه الهی پذیرفته نمی‌شود و تا قیراطی از مال بدست آمده از راه ربا نزد او باشد، مورد لعنت خدا و ملائکه است.[32]

ابن عباس درباره آیه «یمحق الله الربا و یربی الصدقات» گفت: خداوند از رباخوار هیچ صدقه، جهاد، حج و صله رحمی را نمی‌پذیرد.[33]

3- انگشت نماز بودن در روز قیامت:

رباخوار در روز قیامت به گونه‌ای محشور می‌شود که انگشت نما است زیرا:

یک- حرکات ناموزونی دارد؛ چون به گفته قرآن شیطان او را مسّ کرده است و او مجنون برانگیخته می‌شود.[34]

دو- همه با سرعت به صحنه قیامت می‌شتابند، ولی رباخوار افتان و خیزان حرکت می‌کند.[35]

سه- رباخوار نگون سار به صحنه قیامت می‌آید؛ یعنی پا در هوا و سر به زمین است.

پیامبر(ص) در پاسخ معاذ که از آیه «یوم ینفخ فی الصور فتأتون أفواجا؛ روزی که در صور دمیده می‌شود؛ پس مردم گروه گروه برانگیخته می‌شوند.»[36] پرسیده بود، فرمود: از مسأله مهمی پرسیدی و افزود مراد از آیه، گروهی از امت من هستند...» گروهی که نگون سار بر چهره‌هایشان ظاهر می‌شوند، رباخوارانند.[37]