زینب بنت خزیمه

كلمات كليدي : تاريخ، پيامبر(ص)، زينب بنت خزيمه، ام المساكين، طفيل بن حارث

نویسنده : سيد علي اكبر حسيني

زینب دختر خزیمه بن حارث بن عبدالله هلالیه[1] پنجمین همسر از همسران پیامبر اکرم(ص) به لحاظ ترتیب زمانی و از جمله پنج زن قریشی ایشان محسوب می‌شود. از زندگی و احوالات این بانوی گرامی اطلاع چندانی در دست نداریم؛ چرا که گویا کوتاهی عمرش و کمی اقامتش در بیت نبی‌اکرم(ص) موجب شد، که مورخان و نویسندگان کتب سیره در ترجمان زندگی‌اش سکوت کنند و حتی عده‌ای را برآن داشت که از ذکر نامش غفلت کنند. تقریباً عمده اطلاعاتمان از ایشان در انفاق او به یتیمان و بینوایان و همچنین ازدواجش با رسول‌خدا(ص) خلاصه می‌شود.

نسب کامل ایشان

از لحاظ نسب ام‌المؤمنین زینب بنت خزیمه، بین نسب‌شناسان اختلافی در نسب پدری ایشان نیست؛ چرا که تقریباً همه مورخین و علمای علم نسب بر این نکته اتفاق دارند، که نسب کامل ایشان زینب بنت خزیمة بن حارث بن عبدالله بن عمرو بن عبدمناف بن هلال بن عامر بن صعصعه عامری می‌باشد.[2]

اما از جهت نسب مادری بسیاری از مصادر ذکری از نسبش نکرده‌اند. ابن‌عبدالبر از قول ابی‌الحسن جرجانی نسّابه او را خواهر میمونه بنت حارث همسر مکرمه رسول خدا(ص) معرفی کرده سپس می‌افزاید «این مطلب را از کسی غیر از ایشان ندیدم.»[3] ابن حبیب بغدادی نیز برادران و خواهران مادری ایشان را چنین برمی‌شمارد: ام‌الفضل لبابه کبری بنت حارث همسر عباس عموی پیامبر(ص) مادر ابن‌عباس و لبابه صغری همسر ولید بن مغیره، مادر خالد بن ولید و عزة بنت حارث. سپس به ذکر نام خواهران مادری زینب بنت خزیمه پرداخته چنین برمی‌شمارد: میمونه بنت حارث، اسماء بنت عمیس همسر جعفر بن ابیطالب و سلامه(سلمی) بنت عمیس همسر حمزه بن عبدالمطلب. [4]

زینب بنت خزیمه ام‌المساکین

زینب بنت خزیمه را بخاطر عطوفت و مهربانی با مساکین و فقراام‌المساکین( مادر بیچارگان) لقبش دادند[5] او به روزگار جاهلی نیز به همین لقب شهره بوده است.[6] بین مورخان در اینکه زینب قبل از ازدواج با حضرت(ص) همسر کدامین صحابی رسول‌خدا(ص) بود اختلاف است؛ اما بنا به قول مشهور او همسر طفیل بن حارث بن مطلب بن عبدمناف بود اما از طفیل طلاق گرفت و به عقد برادر طفیل، عبیدة بن حارث درآمد.[7] عبیده در غزوه بدر زخمی شد و در سن شصت و چهار سالگی در صفراء جان داد.[8] البته اقوال دیگری نیز در این زمینه وجود دارد که آوردن آنها در اینجا خالی از وجه نیست؛ در برخی از منابع آمده که ام‌المؤمنین زینب در ابتدا به همسری جهم بن عمرو بن حارث پسر عموی عبیده بن حارث درآمد [9] اما گویا کار به جدایی کشیده و آن بانو با عبیده ازدواج کرده است. در برخی از منابع هم زینب همسر عبدالله بن جحش معرفی شده است عبدالله در غزوه احد به شهادت رسید.[10]

ازدواج با رسول‌خدا(ص)

پس از شهادت شوهرش، رسول‌خدا(ص) از او خواستگاری کرد او اختیار کار خویش را به خود حضرت سپرد؛[11] پس پیامبر(ص) گواهانی را فرا خواندند[12] و او را با مهریه دوازده و نیم اوقیه[13] و به نقلی چهارصد درهم نقره به همسری خود در ‌آورد.[14] گفته شده قبیصة بن عمرو هلالی او را به عقد رسول‌خدا(ص) در آورد.[15]

به نقلی دیگر، حضرت ابواسید بن علی بن مالک انصاری را به سوی زنی از بنی‌عامر بن صعصعه فرستاد تا زینب را برایش خواستگاری کند حضرت قبلاً زینب را ندیده بود پس ابواسید زینب را به عقد حضرت درآورد.[16]

این ازدواج بیست روز پس از ازدواج رسول‌خدا(ص) با حفصه بنت عمر بن خطاب[17] در ماه رمضان سال سوم هجری در سی و یکمین ماه هجرت صورت گرفت؛[18] اما ابن‌عبدالبر اندلسی بر این باور است که ازدواج رسول‌خدا(ص) با زینب بنت خزیمه در تاریخی غیر از این صورت گرفته است او وقوع این ازدواج را هفت سال بعد از وفات خدیجه(س) می‌داند.[19]

وفات

درباره وفاتش نیز همچون حوادث دوران حیاتش بین مورخین اختلاف است. عده‌ای وفات ایشان را هشت ماه پس از ازدواج ایشان با رسول‌خدا(ص) و در ربیع‌الثانی سال چهارم هجری دانسته‌اند،[20] برخی دیگر هم براین باورند؛ که ایشان دو یا سه ماه بیشتر نزد پیامبر(ص) نماند.[21]ام‌المؤمنین زینب بنت خزیمه در جوانی در سن سی سالگی در مدینه وفات کرد.[22] پیامبر(ص) خود بر پیکر او نماز گزارد و او در بقیع به خاک سپرد.[23] گذشته از اینکه او و خدیجه(س) تنها زنان پیامبر(ص) بودند که در زمان حیات پیامبر(ص) از دنیا رفتند مورخان او را نخستین کس از همسران رسول‌خدا می‌دانند که در مدینه درگذشته است. پیامبر(ص) از او فرزندی نداشت.[24]

مطلب آخر این‌که زینب بنت خزیمه را می‌توان جزء معدود همسران رسول‌خدا(ص) برشمرد که روایتی از او در کتب راویان و محدثین نقل نشده است.