علی اکبر دهخدا از تبعید تا مرگ

كلمات كليدي : تاريخ، پهلوي، علي اكبر دهخدا ، دكتر مصدق، 28 مرداد 32

نویسنده : فاطمه كرم پور

تهران در 26 جمادی‌الثانی 1327 به دست مجاهدین آذربایجانی و بختیاری فتح شد و محمدعلی شاه به سفارت روس پناهنده شد و بدین ترتیب از سلطنت خلع و پسر دوازده ساله‌اش احمد میرزا به سلطنت رسید و عضدالملک به نیابت سلطنت انتخاب شد، با فرار محمدعلی شاه به تدریج آزادی‌خواهان و مدیران جراید تبعیدی بازگشته و کار خود را از سرگرفتند. دهخدا که از طرف مردم تهران و کرمان به نمایندگی دوره دوم مجلس شورای ملی انتخاب شده بود به درخواست مشروطه‌خواهان به تهران بازگشت.[1]

دهخدا در فاصله ورود به تهران تا آغاز جنگ جهانی اول گذاشته از سمت نمایندگی مجلس شورای ملی به تحریر مقالات سیاسی و انتقادی مشغول بود. در روزنامه مجلس به مدیریت طباطبایی و روزنامه آفتاب به مدیریت سید یحیی دشتی ملقب به ناظرالاسلام و روزنامه شوری به مدیریت عبدالوهاب‌زاده و پیکار به مدیریت کمالی و ایران کنونی به مدیریت مدبرالممالک هرندی همکاری داشت.

مشاغل بعد از تبعید

مجلس شورای ملی در دوره دوم در نتیجه جریان اخراج مورگان شوستر و اولتیماتیوم روسیه، مجلس نزدیک به سه سال تعطیل شد و ناصرالملک نایب‌سلطنه زمامدار مطلق ایران شد. با آغاز جنگ جهانی با اعلام بی‌طرفی ایران به علت ضعف دولت مرکزی اشغالگران روسی و انگلیسی از هر سو وارد ایران شدند. دهخدا به ایالات بختیاری رفت، این دوره را می‌توان یکی از نقاط گذار زندگی سیاسی و فرهنگی دهخدا دانست که مجالی پدید آورد تا دهخدا طرح اولیه فرهنگ بزرگ خود را بریزد و نخستین مواد لغت‌نامه را در همان جا گردآورد. وی در ورود به منطقه بختیاری در چند جای مختلف پذیرای شد. سپس به دعوت "علی‌خان امیرمفخم" و فرزندش فتحعلی‌خان سردار معظم به روستای "دزک" ملک اختصاصی امیر رفت. با بازگشت از چهار محال و بختیاری در وزارت معارف مشغول شد، چندی نیز در وزارت عدلیه ریاست اداره تفتیش را به عهده گرفت؛ در سال 1303ه.ش به ریاست مدرسه علوم سیاسی رسید و بعد از تبدیل شدن مدرسه به دانشکده حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی دانشگاه تهران تا سال 1320ه.ش ریاست آن دانشگاه را به عهده داشت.[2]

در سال 1313ه.ش قانون تاسیس دانشگاه تهران تصویب شد. برای احراز رتبه استادی دانشگاه تهران، داشتن عنوان دکتری لازم بود در همین جلسه شورای دانشگاه موضوع رسالات پانزده تن از استادان را به تصویب رسانیدند تا میزان تحصیلات آنان در حد دکتری شناخته شود و بتواند استحقاق تدریس در دانشگاه و رتبه استادی را پیدا کنند. موضوع رساله علامه دهخدا "تحقیقات درباره فرهنگ نویسی فارسی" بود. وی در سال 1314ه.ش به عضویت فرهنگستان ایران انتخاب شد.[3]

دوران پهلوی اول

دهخدا در دوره پادشاهی رضاخان فعالیت سیاسی نداشت فعالیت‌های روزنامه نگاریش به نوشتن چند مقاله در مجلات مهر، سینا، یغما و مقاله‌ای درباره میرزا یوسف اعتصام‌الملک ـ پدر پروین اعتصامی ـ در مجله بهار و تجدید چاپ مقالات ایران کنونی در روزنامه شفق سرخ محدود شد. استبداد رضاخانی و سانسور شدید مطبوعات در این دوره راه را بر آزادی‌خواهانی چون دهخدا می‌بندد. دهخدا در این دوره مبارزه فرهنگی را با جهل آغاز می‌کند و تمام همت بلند خویش را صرف جمع‌آوری و تدوین لغت‌نامه می‌کند.

با شروع جنگ جهانی دوم و اعلام بی‌طرفی ایران، مجددا ایران مورد هجمه روسیه و انگلیس قرار می‌گیرد و رضاشاه از ایران می‌گریزد و با آمدن شاه جدید دهخدا از کارهای دیوانی باز نشسته می‌شود و یک سره به کار لغت‌نامه می‌پردازد. با تصویب قانون چاپ لغت‌نامه در مجلس شورای ملی در سال 1324ه.ش کار چاپ لغت‌نامه که تا آن روز با سختی بسیار در چاپخانه بانک ملی ایران انجام می‌شد، سرعت و نظم بیشتری به خود گرفت؛ دهخدا به تنظیم یاداشت‌ها و تالیفات و مقابله با دستیاران جدیدش پرداخت و این کار تا سه ماه قبل از مرگش بی‌وقفه ادامه داد. وی در نخستین کنگره نویسندگان ایران که در تیرماه 1325ه.ش تشکیل شد، از اعضای هییت ریئسه کنگره بود.[4]

دهخدا و کودتای 28 مرداد

در سال‌های مقارن با حکومت ملی دکتر محمد مصدق، بار دیگر آتش وطن پرستی و ایران دوستی دهخدا زبانه می‌کشد، دهخدا جمعیت مردمی مبارزه با بی‌سوادی را در اول اسفند 1329 تاسیس کرد و هدف خود را با سواد شدن مردم ایران در مدت کوتاه و دور از کشمکش‌های سیاسی اعلام کرد. او در مورد این‌که چرا نخواسته این جمعیت به صورت دولتی در آید، گفته بود که نمی‌خواهد که روزنه جدیدی برای چپاول اموال دولتی باز کند.[5] در آذر ماه 1330ه.ش به علت مشکلات روز افزون سیاسی و تحریم اقتصادی و جلوگیری از افزایش فروش نفت ایران، دولت انگلیس با همکاری آمریکا از خرید نفت ایران برای مبارزه با دولت ملی دکتر مصدق خوداری کرد در مقابل دکتر مصدق استفاده از طریق قرضه ملی پیشنهاد کرد؛ دهخدا به محض این‌که از واقعه مطلع گردید، نامه‌ای به دکتر مصدق نوشت که به وسیله مطبوعات منتشر شد، دهخدا ضمن اهدای مبلغی پول برای مبارزات ملی دکتر مصدق ملت ایران را به وظیفه ملی و میهنی خود در قبال ملی شدن صنعت نفت آشنا کرد.

در تیرماه 1332 دکتر مصدق مجبور به استعفا شد و قوام‌السلطنه نخست وزیر گردید با اعلام اعتصاب عمومی به حمایت دولت ملی از طرف آیت‌الله کاشانی تهران و سایر شهرهای ایران تعطیل شد و تظاهرات سراسری باعث بازگشت مجدد دکتر مصدق به مصدر امور شد؛ دهخدا در این زمان به عنوان مشاور فرهنگی دکتر مصدق عمل می‌کرد و در روزنامه باختر امروز مقاله‌ای با عنوان "چند کلمه با مخالفین دولت" در حمایت دکتر مصدق و نهضت ملی نوشت، در این مقاله دهخدا علاوه بر روشن کردن اهداف انقلاب مشروطیت و یکسان شمردن اساس نهضت ملی و انقلاب مشروطیت آحاد ملت و حتی شاه را ملزم به کمک به نهضت ملی کرده بود.

به دنبال درگیری‌های شاه با دولت ملی، نیمه شب 25 مرداد 32 سرهنگ نصیری فرمانده گارد شاهنشاهی فرمان عزل دکتر مصدق را در منزل به وی ابلاغ و رسید دریافت کرد؛ ولی چند لحظه بعد خود وی توقیف شد. در روز 25 مرداد دولت طی اعلامیه وقوع یک کودتا نظامی و خنثی شدن آن را در تهران اعلام کرد؛ شاه از رامسر به بغداد و از آن‌جا به رم گریخت.

دکتر فاطمی در مقاله‌ای که در روزنامه باختر امروز شماره 1173 در 26 مرداد 32 چاپ شد، نوشت: "مردم در قطعنامه با شکوه دیروز تهران خواستار شده‌اند که وظایف فراری بغداد ـ محمدرضا شاه ـ به یک شورای موقتی واگذار شود ... وظیفه امروز مردم سینگین‌تر از همیشه است و هیچ کس و هیچ دسته سیاسی نباید فرصت سوء استفاده از جهاد خود را بدهد و هرگز نباید فراموش کند که همه این مبارزات برضد نفوذ اجنبی است برای ما اجنبی هر کسی که خارج از مرزهای ایران باشد."[6]

در روزهای بعد تا 28 مرداد نگاه‌ها متوجه علامه دهخدا شد، روزنامه اطلاعات در روز پرواز محمدرضا شاه نوشته بود در حال حاضر شورای سلطنت تشکیل خواهد شد و ریاست شورای سلطنت با علامه علی‌اکبر دهخدا خواهد بود. بعدها عده‌ای حتی ادعا کردند که اگر کودتای 28 مرداد اتفاق نمی‌افتاد چه بسا که دهخدا اولین ریس جمهور ایران می‌شد.

پس از کودتای ننگین 28 مرداد 32 وی را مورد بازخواست قرار دادند، اولین بار سرتیپ آزموده در منزل از ایشان در مورد رفتن شاه از ایران و قصد دکتر مصدق در اداره کشور و تلقی دهخدا از نوع حکومت و میزان دخالت وی در این مسئله بازجویی کرد، در مرتبه بعد احضاریه برای دهخدا از دادستانی ارتش ارسال می‌شود در محل دادستانی ساعت‌ها دهخدای رنجور و ناتوان از پیری را رها می‌کند و در ساعتی از شب او را برای بازجویی می‌برند و باز هم به او بی‌توجه می‌کنند دهخدا با عصبانیت سرتیپ آزموده را مورد عتاب قرار می‌دهد و بعد از مدتی تن رنجور دهخدا را در دالان خانه‌اش رها می‌کنند و می‌روند؛ دهخدا در حالت اغما تا اذان صبح در حیاط باقی می‌ماند که خدمت‌کارش او را پیدا می‌کند این جریان بیماری استاد را شدت می‌بخشد، و مستمری و به قول خودش نان بخور و نمیرش را قطع کردند و نام خیابان‌های را که به نام او بود تغییر دادند.

دهخدا در نامه به حبیب یغمایی در این مورد توضیح داده است: "دوست و آقای عزیز در "درآشوب" در همسایگی دکتر مثقالی و خانه میرزا تقی شمالی هستم و خیلی دلم می‌خواهد که برای مجله چیزی تهیه کنم؛ ولی مبتلا به ضیق‌النفس شدیدی هستم و علتش سرماخوردگی سختی بود که در سه چهار ساعت در هوای زمستان آقای سرتیپ آزموده مرا در اتاق انتظار سرد برای استنطاق در کوران نشاند. خداوند به همه عوض کرامت فرماید. شاید بخواهید بدانید که موضوع استنطاق چه بود؟ موضوع چند کلمه آقای مسعودی در روزنامه اطلاعات بود(در روز پرواز شاه به بی‌اطلاع وزرا) که از روی نمی‌دانم چه غرضی نوشته بود در حال حاضر شورای سلطنت تکمیل خواهد شد و ریاست آن با فلان(یعنی علی اکبر دهخدا) هد بود در حالی که نه آقای مصدق السلطنه ونه ارادتمند ابدا چنین حرفی نگفته و نه شنیده بودم."[7]

در زیر ضربه‌هایی مداوم به کلی از پای در می‌آید در یک کلمه با کودتای 28 مرداد دق مرگ می‌شود. پس از 77 بهار و خزان بعد از ظهر روز دوشنبه 17 اسفند 1334روی در نقاب خاک کشید، جنازه وی روز چهارشنبه به شهرری مشایعت کردند و در گورستان ابن‌بابویه در مقبره خانوادگیش به خاک سپردند.[8]

آثار:

1-لغت‌نامه: بزرگ‌ترین لغت‌نامه فارسی که تا به امروز تالیف و نشر شده و محصول کوشش‌های مداوم چهل و پنج ساله(1314-1359) دهخدا و گروهی از یاران اوست که تا بعد از مرگش ادامه داشت. دقت در فرهنگ‌های پارسی دهخدا را متوجه ساخت خطاهای موجود پارسی از فرهنگی به فرهنگ دیگر منتقل شده و غلط‌خوانی و غلط‌نویسی نیز بر غلط‌های افزوده است. دهخدا برای این کار خود را برپایه دقیق علمی استوار ساخت.

2-امثال و حکم: دهخدا سالیان دراز به تدوین لغت‌نامه بزرگ خود پرداخته و امثال را همانند لاروس بزرگ داخل لغات کرده بود، "اعتماد‌الدوله قراگوزلو" وزیر معارف بدان سبب که طبع لغت‌نامه با وسایل آن عهد میسر نبود از دهخدا درخواست کرد امثال و حکم را از یادداشت‌ها مجزا کرده و جداگانه منتشر سازد، دهخدا موافت کرد و از میان یاداشت‌ها خود آنچه مثل و حکمت و اصطلاح حتی اخبار و احادیث را بیرون کشید و مجموع آن را با عنوان امثال و حکم در چهار مجلد در سال‌های 1308 تا 1311 در تهران به همت قراگوزلو به طبع رسانید و در پایان کتابت فهرست اعلام افزود.

3- ترجمه کتاب علل عظمت و انحطاط رومیان تالیف منتسکیو از زبان فرانسه

4- ترجمه کتاب روح القوانین از منتیسکو

5- فرهنگ لغت فرانسه به فارسی

6- تعلیقات بر دیوان ناصر خسرو

7- شرح حال ابوریحان بیرونی مقارن با هزاره تولد بیرونی

8- تصحیح دیوان حافظ

9- تصحیح دیوان منوچهری

10-تصحیح سید حسن غزنوی

11- تصحیح دیوان فرخی

12- تصحیح دیوان مسعود سعد سلمان

13- تصحیح دیوان سوزنی سمرقندی

14- تصحیح لغت فرس اسدی

15- تصحیح صحاح الفرس

16- تصحیح دیوان ابن یمین

17- تصحیح یوسف و زلیخا

18- دیوان اشعار

19- مجموعه مقالات