نویسنده: علی مهدوی
قرآن کریم در آیات متعددی به صراحت، تجاوز به اموال دیگران و غصب حقوق مردم را مورد نکوهش قرار داده و چنین عملی را محکوم کرده است. تجاوز به اموال دیگران و غصب حقوق آنها به شکلهای گوناگونی انجام میگیرد که یکی از آنها، تجاوز به اموال یتیم و به اصطلاح خوردن مال یتیم است. در جامعه عرب، به دلیل وقوع جنگهای بسیار، قبل و بعد از اسلام، یتیمان فراوانی وجود داشتند و بر اساس سنت قبیلهای آن عصر، وقتی کودکی در یک خانواده، یتیم میشد، بزرگ آن فامیل، خود به خود، سرپرستی او را بر عهده میگرفت. یک مرجع قانونی یا دستگاه قضائی رسمی وجود نداشت تا وقتی کودکی یتیم میشود، قیم رسمی برایش تعیین کند.
سرپرستی که کودک یتیم با حمایت او و زیر نظر او بزرگ میشد، خود را تام الاختیار میدانست و گاهی همه اموال طفل یتیم و ضعیف را تملک میکرد و کسی نبود که او را از این کار، که تجاوز به مال یتیم بود، باز دارد. هنگامی که یتیم بزرگ میشد، تهیدست بود و از ارث پدر چیزی در اختیار او قرار نمیگرفت. این کار رواج کامل داشت و به طور کلی مسئله تجاوز به اموال یتیمان، بسیار فراوان و به طور عادی اتفاق میافتاد. از این رو، قرآن کریم، در این مورد، با اصرار فراوان تاکید میکند که بزرگترها با اموال یتیمان بازی نکنند و یا به اموال یتیمان جز به بهترین شکلِ تامین مصلحت یتیم، نزدیک نشوند:
«و آتوا الیتامی اموالهم و لاتتبدلوا الخبیث بالطیب و لاتاکلوا اموالهم الی اموالکم انه کان حوبا کبیرا»
«اموال یتیمان را به آنان پس دهید و اموال نامرغوب و کم ارزش خود را با اموال مرغوب و پرارزش آنها تبدیل نکنید و اموال آنها را آمیخته با اموال خود مخورید که این گناهی بزرگ است».
از این آیه برمی آید که در آن زمان، چه کارهای نادرست و چه تجاوزهایی به اموال یتیم میکردند؛ مانند آنکه اموال بهتر و مرغوب تر یتیم را بر میداشتند و در عوض، اموال پست تر و کم ارزش تر خود را به جای آنها برای یتیم میگذاشتند و یا اینکه، حد و مرزی نمیشناختند و اموال یتیم را آمیخته با اموال خود مصرف میکردند. قرآن مردم را از این گونه کارها منع کرده و حکم میکند که اینها گناهانی بزرگ و نابخشودنی است. در آیه دیگری به طور کلی سفارش میکند که درباره یتیمان عدالت را رعایت کنند، آنجا که میفرماید:
«و ان تقوموا للیتامی بالقسط؛ در امر یتیمان به عدالت قیام کنید و رفتارتان عادلانه باشد»
یا توصیه میکند که قبل ازبلوغ یتیم، جز به بهترین شکل، در اموالش دخل و تصرف نکنید:
«و لاتقربوا مال الیتیم الابالتی هی احسن حتی یبلغ اشده»
به مال یتیم جز به بهترین و مفیدترین شکل ممکن برای یتیم نزدیک مشوید تا آن وقت که بالغ شود و خودش قادر به اداره اموال خویش باشد.»(انعام: 152).
سپس در آیه دیگر دستور میدهد که پس از بلوغ، اموال یتیم را به وی پس دهید و برای اینکه متوجه شوید که آیا از عقل و رشد و درایت کافی و توان اداره اموال خود برخوردار است وی را در بوته آزمایش قرار دهید:
«وابتلوا الیتامی حتی اذا بلغوا النکاح فان آنستم منهم رشدا فادفعوا الیهم اموالهم و لاتاکلواها اسرافا و بدارا ان یکبروا»
هنگامی که بالغ شدند، اگر در آنها عقل و درایت و رشد کافی یافتید (و فهمیدید که خودشان میتوانند اموال خود را حفظ و اداره کنند و معاملات عاقلانه انجام دهند) اموالشان را به آنان پس دهید و با اسراف و زیاده روی و شتاب و عجله، از ترس آنکه مبادا بزرگ شوند (و اموالشان از اختیار شما خارج شود) اموال آنها را مخورید»(نساء: 6).
قرآن مشکل یتیمان را یک مشکل گسترده اجتماعی معرفی میکند که ممکن است دامن افراد دیگر را بگیرد و با استفاده از یک روش روان شناختی اجتماعی، برای اجتناب از تصرف غاصبانه در اموال یتیمان، مردم را از مکافات این گونه رفتارهای ظالمانه و مقابله به مثل دیگران با یتیمان خود آنها میترساند که فرض کنید اینان یتیمان خود شما هستند و دیگران میخواهند اموال یتیمان شما را بخورند. در این صورت، آیا دل شما نمی لرزد؟ میفرماید:
«و لیخش الذین لو ترکوا من خلفهم ذریه ضعافا خافوا علیهم فلیتقوا الله ولیقولوا قولاسدیدا ان الذین یاکلون اموال الیتامی ظلما انما یاکلون فی بطونهم نارا و سیصلون سعیرا»
باید افراد بترسند که اگر پس از خود، کودکان ناتوانی بر جای نهند (گرفتار مکافات عمل خود شوند) پس باید تقوای خدا پیشه کنند و سخن درست گویند. کسانی که اموال یتیمان را به ستم میخورند، در حقیقت، در شکم خود آتش جهنم فرو میبلعند و بزودی در آتش برافروخته ای میافتند»(نساء: 9 و10).
پس اگر میترسید که پس از مردن شما، یتیمان و کودکان ناتوانتان مورد ظلم و تجاوز دیگران قرار بگیرند، به یتیمان دیگران ستم روا مدارید و اگر مایل نیستید که اموال فرزندان یتیم شما مورد اجحاف و حیف و میل واقع شود، به اموال یتیمان دیگران تجاوز نکنید. در آیه آخر میفرماید:
«کسانی که مال یتیمان را به ظلم میخورند، در واقع، آتش فرو میبلعند!».
این آیه را در زمره آیاتی برشمردهاند که دلیل بر تجسم اعمال است؛ یعنی اعمال نیک، در صورت هایی زیبا تجسم مییابند و رفتارهای زشت و ظالمانه، در صورتهایی زشت و زننده و آزاردهنده.
به هر حال، خدای متعال از دو طریق میخواهد مردم را از تجاوز به اموال یتیمان باز دارد: نخست از راه توجه دادن به مکافاتهای دنیوی، که ممکن است دیگران با یتیمان شخص ستمگر همان کنند که او با یتیمان دیگران کرده است.
دوم از راه گوشزد کردن عذاب اخروی که میفرماید: این اموال، در واقع، آتشی است که آنها فرو میبلعند و حقیقت آن، در قیامت آشکار میشود.