قاتلان امام حسین(ع)(1)

كلمات كليدي : امام حسين(ع)، ابوزهير ازدي، ابو عزه ضبابي، ابومرهم ازدي، اخنس(احبش) بن مرثد حضرمي، ازرق، اسحاق بن حويه(حيوه) حضرمي

نویسنده : سيد علي اكبر حسيني

ابوزهیر ازدی

در برخی منابع از ابوزهیر ازدی به عنوان کسی یاد شده که در روز عاشورا با مشارکت و همراهی لقیط بن یاسر، محمد بن ابی‌سعید بن عقیل را به شهادت رسانده است.[1]

ابو عزه ضبابی

از حاضران در کربلا و از یاران و نزدیکان شمر بن ذی‌الجوشن بود که در جناح چپ لشکر عمر بن سعد فعالیت می‌کرد.[2] او به همراه شمر در حملاتش علیه سپاه امام حسین(ع) شرکت می‌جست. در یکی از این حملات شمر با گروهی از یارانش –که ابا عزه نیز از جمله آنان بود- از پشت خیمه‌ها خود را به خیام امام حسین(ع) رساند. او با نیزه‌اش به خیمه امام(ع) ضربه‌ای زد و فریاد کشید: «آتش بیاورید تا این خانه را با اهلش بسوزانم.» زنان حرم فریاد کشیدند و از خیمه خارج شدند، امام(ع) با دیدن این صحنه فریاد زد:

«ای پسر ذی‌الجوشن؛ تو آتش می‌خواهی تا خانه‌ام را بر خاندانم به آتش بکشانی؟ خدا تو را با آتش بسوزاند.»

در این هنگام زهیر بن قین با ده نفر از یاران امام حسین(ع) بر ایشان حمله بردند و آنان را از کنار خیمه‌ها دور کردند.[3] شمر و یارانش در حال عقب‌نشینی بودند که ابوعزه ضبابی مورد حمله یاران امام(ع) قرار گرفت و به هلاکت رسید.

ابومرهم ازدی

از دیگر کسانی که نامش در روز عاشورا در شمار یکی از افراد سپاه عمر بن سعد به ثبت رسیده، ابومرهم ازدی است. نقل شده که در این روز او با همکاری لقیط بن ایاس جهنی، محمد بن مسلم بن عقیل را به شهادت رساندند.[4] ابن شهر آشوب در کتابش از او با نام ابومریم ازدی یاد کرده و آورده است، «محمد بن مسلم به واسطه نیزه ابومریم ازدی به شهادت رسید.»[5]

اخنس(احبش) بن مرثد حضرمی

گفته شده اخنس پس از شهادت امام حسین(ع) به همراه گروهی دیگر از سپاهیان کوفه دست به غارت اموال سیدالشهداء(ع) و اهل بیتش آلودند. اخنس کسی بود که عمامه‌ی حضرت(ع) را به سرقت برد.[6] او عمامه امام(ع) را بر سر گذاشت؛ اما طولی نکشید که عقلش دچار نقصان شد.[7]

نقل شده که پس از شهادت امام حسین(ع)، عمر بن سعد از میان یارانش چند داوطلب خواست تا بر جنازه مطهر فرزند رسول خدا(ص) اسب بتازند. ده نفر اظهار آمادگی کردند که اخنس بن مرثد، یکی از آنان بود. آنان بدن اباعبدالله(ع) را لگدکوب سم اسبان خود کردند، چندان که استخوانهای سینه و پشت او را در هم شکستند.[8]

پس از بازگشت به کوفه آنان نزد عبیدالله بن زیاد رفته خود را معرفی کردند و گفتند: «که ما با اسب خویش بر بدن حسین(ع) تاختیم.» ابن زیاد با ابراز رضایت از کارشان دستور داد تا به ایشان جوایز کمی داده شود.[9]

بنا بر نقل برخی از منابع، پس از واقعه کربلا، اخنس در یکی از جنگها حضور یافت او در میدان ایستاده بود که تیری ناشناس به قلبش اصابت کرد و او را به هلاکت رساند.[10] اما در برخی دیگر از منابع آمده که چون مختار قیام کرد، به دستور او، دستها و پاهای اخنس و سواران دیگر را بستند و اسب برآنان تاختند تا آن که همگی آنان در زیر سم اسبان به هلاکت رسیدند.[11]

ازرق

پس از پیوستن حبیب بن مظاهر به سپاه امام حسین(ع)، او با دیدن یاران اندک امام(ع)، از حضرت(ع) اجازه خواست تا از قبیله «بنی‌اسد» که در نزدیکی کربلا سکونت داشتند، جهت یاری امام(ع) دعوت به عمل آورد. امام(ع) به او اجازه داد. او به میان قبیله خود رفت و از آنان خواست تا با یاری پسر دختر پیامبر خدا(ص) شرف دنیا و آخرت را به دست آورند. نود نفر دعوت او را اجابت کردند. شخصی از قبیله «حیّ»، عمر بن سعد را از موضوع باخبر کرد، پس او چهارصد یا پانصد سوار را به فرماندهی «اَزرَق» به سوی آنان فرستاد. این گروه با حبیب و همراهانش درگیر شدند که در این درگیری، تعدادی از مردم «بنی‌اسد» کشته شدند. بقیه هم با فرا رسیدن شب گریختند و خود را به قبیله «حیّ» رساندند. حبیب به تنهایی نزد امام (ع) بازگشت و آن حضرت(ع) را از آن چه که اتفاق افتاده بود، باخبر کرد.[12]

اسحاق بن حویه(حیوه) حضرمی

او نیز به مانند گروهی دیگر از سپاهیان عمر بن سعد در غارت اموال امام(ع) و اهل بیتش نقش داشت. در منابع از او به عنوان سارق پیراهن سیدالشهداء(ع) یاد شده است.[13] نقل شده که اسحاق بن حویه پس از به غارت بردن پیراهن امام(ع)، آن را پوشید پس به مرض برص مبتلا شد[14] و موهای بدنش ریخت.[15]

اسحاق یکی از ده سواری بود که به دستور ابن‌سعد داوطلبانه بر پیکر بی‌سر امام حسین(ع)، اسب تاختند و استخوانهای آن حضرت(ع) را درهم شکستند.[16]

روایت شده که چون مختار قیام کرد به دستور او، اسحاق بن حویه را همچون نه سوار دیگر دست و پا بستند و برآنان اسب تاختند و بدین وسیله همگی آنان را به هلاکت رساندند.[17]

اسماء بن خارجه الفزاری

اسماء بن خارجه مکنی به اباحسان[18] و ابامحمد،[19] از اشراف کوفه و از بزرگان قوم خویش به شمار می‌رفت.[20] برخی از منابع از تولد او در قبل بعثت پیامبر اکرم(ص) خبر داده‌اند.[21] اسماء در زمان امارت زیاد بن ابیه بر کوفه، از مصاحبان و همنشینان او محسوب می‌شد تا جایی که به در خواست زیاد به مانند بسیاری از اشراف کوفه، به دروغ علیه حجر بن عدی گواهی داد؛‌ گواهی‌ای که بهانه لازم را برای معاویه فراهم آورد تا حجر بن عدی و یارانش را در مرج عذراء به شهادت برساند.[22]

در زمان امارت عبیدالله بن زیاد بر کوفه، اسماء به همراه بسیاری از سران کوفه به حمایت از ابن‌زیاد برخاست و در زمان قیام مسلم بن عقیل، همراه و همگام با دیگر اشراف و سران قبایل همسو با ابن‌زیاد، در پراکنده ساختن یاران مسلم و شکست قیام او، نقشی اساسی ایفا کرد.[23] نقل شده او برای به شهادت رساندن مسلم نیز تلاش‌هایی را از خود نشان داده بود.[24]

او همچنین به دستور عبیدالله بن زیاد و با همراهی محمد بن اشعث، هانی بن عروه را به دارالاماره کشاند و موجبات اسارت و سپس شهادت او را فراهم آورد.[25] اما پس از اطلاع از حیله ابن‌زیاد، به شدت به او اعتراض کرد و عبیدالله هم دستور ضرب و شتمش را صادر کرد و مدتی او را به زندان افکند.[26]

اسماء از سپاهیان عمر بن سعد و از شرکت کنندگان در واقعه جانسوز کربلا نیز بود. نقل شده زمانی که سپاه کوفه برای جدا کردن سرهای شهدا به جستجو در میان کشته‌ها پرداخته بودند، پیکر نیمه جان حسن بن حسن(ع) را در میان کشته‌ها زنده یافتند اسماء بن خارجه فزاری که از خویشان مادری او به حساب می‌آمد، وساطت کرد و جسم مجروح او را با خود به کوفه برد و مداوا کرد و پس از آنکه زخمهایش التیام یافت او را به مدینه بازگرداند.[27] به نقل دیگر اسماء، به واسطه نسبت خویشاوندی با مادر حسن مثنی، او را از میان اسرای اهل بیت(ع) بیرون آورد و گفت: «به خدا قسم کسی قادر به دستیابی بر پسر خوله[28] نخواهد بود.» عمر بن سعد با دیدن این وضعیت، دستور داد تا کسی متعرض ابی‌حسان[29] نشود.[30]

پس از قیام مختار، اسماء مخفی شد تا اینکه روزی به وی خبر رسید که مختار بین اصحابش از او سخن به میان آورده است، پس از ترس جانش به بیابان گریخت؛ او گاه در منازل بنی‌عبس و گاه در منازل غیر بنی‌عبس زندگانی به سر می‌کرد تا اینکه مختار به شهادت رسید و او به کوفه برگشت.[31] به نقلی دیگر اسماء از بیم مجازات مختار فرار کرد و به همراه تنی چند از افراد خانواده و یاران خود کنار چشمه آبی به نام "ذروة" که متعلق به قبیله بنی‌اسد بود رفت و تا زمان شهادت مختار، در همانجا سکونت اختیار کرد.[32] در این مدت به دستور مختار خانه‌اش را ویران کردند.[33]

در برخی از منابع آمده که او بر عبدالملک بن مروان – خلیفه اموی- وارد شد و از سوی او مورد تکریم قرار گرفت.[34] دیدار مشابهی هم برای او، در برخی از منابع با حجاج بن یوسف ثقفی به ثبت رسیده است.[35] نقل شده است که سعایت او نسبت به کمیل بن زیاد، زمینه‌ی شهادت این یار مخلص امیرمؤمنان(ع) را توسط حجاج فراهم آورد.[36]

مرگ اسماء بن خارجه در منابع مختلف نقل شده است. عده‌ای وفات او را در سال شصت،[37] برخی سال شصت و پنج،[38] بعضی سال شصت و شش[39] و عده‌ای هم مرگ او را در سال هشتاد و دو هجری،[40] در سن هفتاد[41] یا هشتاد سالگی[42] دانسته‌اند.

اسماء بن خارجه فزاری در برخی از منابع رجالی از تابعین و از رجال طبقه اول به شمار می‌رود.[43] او از «جماعتی از اصحاب نبی اکرم(ص)»[44] از جمله علی بن ابیطالب(ع) و ابن‌مسعود روایت نقل کرده است.[45] ابن‌حبان در کتابش او را از راویان موثق برمی‌شمارد.[46]

اسود بن حنظله

از یاران عمر بن سعد و از کسانی بود که در غارت اهل بیت(ع) نقش داشت. گفته شده که او شمشیر سیدالشهداء(ع) را به غارت برد.[47]

اسود بن خالد ازدی

او نیز از سپاهیان کوفه و از غارتگرانی است که پس از شهادت امام حسین(ع) و یارانش، به غارت اهل بیت پیامبر(ص) پرداخت و نعلین امام حسین(ع) را به سرقت برد.[48]

اسید بن مالک

در برخی از منابع از او به عنوان یکی از قاتلین عبدالله بن مسلم بن عقیل یاد شده است.[49] او همچنین روز عاشورا به همراه تنی چند از سپاهیان عمر بن سعد به غارت کاروان امام حسین(ع) دست زد و حله‌ها و کالای ورس و یک شتر را از کاروان امام(ع) به غارت برد.[50]

پس از شهادت امام حسین(ع)، اسید به همراه گروهی دیگر به درخواست عمر بن سعد پاسخ گفتند و داوطلبانه بدن مطهر امام(ع) را لگدکوب اسبانشان کردند.[51] آنان پس از بازگشت به کوفه نزد ابن‌زیاد رفتند و از نقش خود در تاختن بر بدن امام(ع) گزارش دادند. در این ملاقات اسید بن مالک در توصیف عمل خود و همکارانش این شعر را قرائت کرد:

نحن رضضنا الصدر بعد الظهر بکل یعبوب شدید الاسر

ابن‌زیاد گفت: «شما کیستید؟» اسید گفت: «ما افرادی بودیم که اسبهایمان را بر بدن حسین(ع) تاختیم و استخوانهای سینه و پشت او را در هم شکستیم.» ابن‌زیاد توجه چندانی به آنان نکرد و دستور داد تا جوایز کمی به آنها داده شد.[52]

پس از قیام مختار در کوفه، به دستور او دستها و پاهای اسید و سواران دیگر را با میخ‌های آهنین بر زمین دوختند و بر آنان اسب تاختند تا اینکه همگی آنان به هلاکت رسیدند.[53]

ایوب بن مشرح(مسرح)

ایوب بن مشرح(مسرح) خیوانى(حیوانی) از جمله افرادی است که جهت جنگ با فرزند رسول خدا(ص) در میدان کربلا حاضر شد. در برخی از منابع، از او به عنوان قاتل حر بن یزید ریاحی، یاد شده‌ است[54] و در برخی دیگر از منابع هم آمده، زمانی که حر سوار بر اسب خویش، در میدان رزم حماسه می‌آفرید و پیش می‌تاخت، ایوب بن مشرح، اسب حر را با تیرش هدف قرار داد. این منابع به نقل از ایوب بن مشرح در بیان این واقعه چنین گفته‌اند:

«به خدا من اسب حر را کشتم؛ من تیرى به شکم اسبش زدم، پس اسب به خود لرزید و بر زمین افتاد؛ حر از آن پایین جست، گویى شیرى بود و شمشیر به دست داشت. به خدا هیچ‌ کس را ندیدم که بهتر از او ضربت قاطع بزند.»

راوی می‌گوید: در این هنگام پیران قبیله به او گفتند: «تو او را کشتى؟» گفت: «به خدا قسم نه؛ من او را نکشتم، بلکه دیگرى او را کشت، به دلم هم هیچ وقت خطور نکرده است که کاش، من او را کشته بودم.»

شخصی به نام ابو الوداک به او گفت: «چرا دوست نداری قاتل حر، تو باشی؟» گفت: «چنانچه که گفته شده حر از پارسایان و زاهدان روزگار بود، به خدا قسم اگر به گناه زخمی کردن و حضور در میدان نبرد در پیشگاه الهی حاضر می‌شدم بهتر از این بود که با گناه کشتن یکى از آنها نزد خداوند حاضر شوم.»

در این هنگام ابو الوداک به او گفت: «اما من معتقدم تو در حالی که در کشتن هم‌کیشان خود مشارکت جسته‌ای به پیشگاه خداوند حاضر خواهی شد؛ وقتى تو به این شخص تیر زده‌اى و اسب آن یکى را از پاى انداخته‌اى، در میدان نبرد حاضر شدی، به آنها حمله کردى، یاران خویش را به نبرد ترغیب کرده‌اى، بر شمار دشمنان آنها افزوده‌اى، به تو حمله کرده‌اند و نخواسته‌اى فرار کنى، دیگری نیز چنین کرده و دیگرى و دیگرى نیز چنین کرده‌اند، کار به جایی رسیده که شد آنچه که نمی‌بایست می‌شد پس همگی‌تان در خونشان شریکید.»

ایوب گفت: «اى ابو الوداک تو ما را از رحمت خداوند ناامید مى‌کنى [به خدا قسم] اگر در روز قیامت حساب و کتاب اعمالمان دست تو بود هرگز از گناهمان نمی‌گذشتی.»[55]

دیگر مواقعی که از ایوب بن مشرح در میدان کربلا، سخن به میان آمده، حضور او در جمع تعقیب‌کنندگان ضحاک بن عبدالله مشرقی است. از ضحاک بن عبدالله نقل شده که می‌گفت:

همین که امام(ع) به من اجازه رفتن داد اسب خود را از خیمه بیرون آوردم و بر آن نشستم و بر سپاه عمر بن سعد حمله‌ور شدم و از میانشان راهی باز کرده گریختم. پانزده نفر از کوفیان، پیاده به تعقیبم پرداختند. من به سرعت می‌تاختم اما آنان در کنار دهکده‌اى نزدیک ساحل فرات به من رسیدند چاره‌ای جز جنگ نداشتم پس خواستم به آنان حمله برم. در این هنگام کثیر بن عبداللَّه شعبى و ایوب بن مشرح حیوانى و قیس بن عبداللَّه صائدى که جزء آن پانزده نفر بودند مرا شناختند و گفتند: «این ضحاک بن عبداللَّه مشرقى است، این پسر عموى ماست شما را به خدا او را رها کنید.» در این هنگام سه نفر دیگر آنها که از بنى‌تمیم بودند نیز گفتند: «باشد ما شفاعت برادران و هم‌پیمانان خود را می‌پذیریم و از کشتن خویشاوندشان خودداری می‌کنیم.»

با این سخن دیگران نیز از تصمیم خود منصرف شدند و رهایم کردند.[56]

منابع :

[1]-المحلی، حمید بن احمد؛ الحدائق الوردیه فی مناقب الائمة الزیدیه، صنعاء، مکتبة بدر، چاپ اول، 1423، ص210.

[2]-الطبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الأمم و الملوک(تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، 1967،ج5، ص439؛ ابن‌اثیر، علی بن ابی‌الکرم؛ الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر-دار بیروت، 1965، ج4، ص70 و ابن‌کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن عمر؛ البدایه النهایه، بیروت، دارالفکر، 1986، ج8، ص183.

[3]-البلاذری، احمد بن یحیی؛ انساب الاشراف، تحقیق محمد باقر محمودی، بیروت، دارالتعارف، چاپ اول، 1977،

ج13، ص194؛ الطبری، پیشین، صص438-439؛ شیخ مفید؛ الارشاد، قم، کنگره شیخ مفید، 1413،ج2،ص105 و ابن‌اثیر، پیشین، ص70.

[4]- الاصفهانی، ابوالفرج؛ مقاتل الطالبیین، تحقیق احمد صقر، بیروت، دارالمعرفه، بی‌تا، ص97.

[5]- ابن شهرآشوب؛ مناقب آل ابیطالب، قم، علامه، 1379ق، ص106.

[6]-شیخ مفید، پیشین، ص112 و طبرسی؛ اعلام الوری بأعلام الهدی، تهران، اسلامیه، چاپ سوم، 1390ق، ج1، ص469 و سید بن طاوس؛ اللهوف، تهران، جهان، 1348ش،ص130 و حلی، ابن‌نما؛ مثیر الاحزان، قم، مدرسه امام مهدی(عج)، 1406، ص76.

[7]- سید بن طاوس، پیشین، ص130 و ابن نما، پیشین، ص76.

[8]- شیخ مفید، پیشین، ج2، ص113؛ الطبری، پیشین، صص454-455؛ ابن شهرآشوب، پیشین، ج4، ص111 و طبرسی، پیشین، ج1، ص470

[9]- سید بن طاوس، پیشین، ص-136 -135 و ابن‌نما، پیشین، ص78.

[10]- الطبری، پیشین، ج5، ص455.

[11]- سید بن طاوس، پیشین، ص136 و ابن‌نما، پیشین، ص79.

[12]-الکوفی، ابن‌اعثم؛ الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، چاپ اول، ص1991، ج5، صص90-91 و البحرانی، پیشین، صص237-238.

[13]-شیخ مفید، پیشین، ص112؛ الطبری، پیشین، ص 455 و ابن‌اثیر، پیشین، ص80.

[14]-الطبری، پیشین، ص455؛ ابن اثیر، پیشین، ج4، ص80 و سید بن طاوس، پیشین، ص129.

[15]-سید بن طاوس، پیشین، ص129.

[16]-شیخ مفید، پیشین، ص113؛ الطبری، پیشین، ص454؛ المسعودی، علی بن الحسین؛ مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دارالهجره، چاپ دوم، 1409، ج3، ص62 و ابن‌اثیر، پیشین، ج4، ص80.

[17]-سید بن طاوس، پیشین، ص136 و ابن نما، پیشین، ص79.

[18]-البلاذری، پیشین، ج13، ص174 و الذهبی، شمس الدین محمد؛ ؛تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ دوم، 1993،ج5، ص72.

[19]-ابن‌عساکر؛ تاریخ مدینه دمشق، بیروت، دارالفکر، 1415، ج9، ص62 و الذهبی، تاریخ الاسلام، پیشین، ج5، ص72.

[20]-الدینوری، ابوحنیفه احمد بن داوود؛ الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم، منشورات رضی، 1368ش،ص303؛ البلاذری، پیشین، ج13، ص173 و الذهبی؛ سیر اعلام النبلاء، تخریج شعیب ارنؤوط، تحقیق حسین اسد، بیروت، الرساله، چاپ نهم، 1993،ج3، ص536.

[21]- العسقلانی، ابن‌ حجر؛ الاصابه فی تمییز الصحابه، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1995،ج1ج1، ص339.

[22]-البلاذری، پیشین، ج5، ص254 و الطبری، پیشین، ج5، ص27.

[23]- البلاذری، پیشین، ج3، ص178.

[24]-البحرانی، عبدالله؛ العوالم الامام الحسین(ع)، تحقیق مدرسه الامام المهدی(عج)، قم، مدرسه الامام المهدی(عج)، چاپ اول، 1407، ص697.

[25]-الدینوری، پیشین، صص236-237؛ البلاذری، پیشین، ج3، ص80؛ الطبری، پیشین، ج5، صص360-361 و ابن‌سعد؛ الطبقات الکبری، تحقیق محمد بن صامل السلمی، طائف، مکتبة الصدیق، چاپ اول، 1993، خامسه1، ص462.

[26]- الطبری، پیشین، ج5، ص367؛ مسکویه، ابوعلی؛ تجارب الامم، تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران، سروش، چاپ دوم، 1379ش، ج2، صص48-49 و ابن اعثم، پیشین، ج5، ص48.

[27]-حسنی، ابن‌عنبه؛ عمدة الطالب فی انساب آل ابیطالب، قم، انصاریان، 1417، ص92 و ابن‌الصباغ؛ الفصول المهمه فی معرفة الائمه، تحقیق سامی الغریری، دار الحدیث، چاپ اول، 1422، ج2، صص750-751.

[28] -نام مادر حسن مثنی.

[29] -کنیه اسماء بن خارجه ابی‌حسان بود.

[30]- شیخ مفید، پیشین، ج2، ص25.

[31]- البلاذری، پیشین، ج6، ص410.

[32]-الدینوری، پیشین، صص303-304.

[33]-ابن‌اعثم، پیشین، ج6، ص254.

[34]- العسقلانی، پیشین، ص339 و الذهبی، تاریخ الاسلام، پیشین، ج5، ص72.

[35]- البلاذری، پیشین، ج7، صص81-82.

[36]- الطبری، پیشین، ج4، ص404 و الضبی، سیف بن عمر؛ الفتنه و وقعة الجمل، تحقیق احمد راتب عرموش، بیروت، دارالنفائس، چاپ اول، 1391، ص83.

[37]- العسقلانی، پیشین، ج1،ص339.

[38]-ابن‌حبان؛ الثقات، حیدرآباد، چاپخانه مجلس دائرة المعارف العثمانیه، مؤسسه الکتب الثقافیه، بی‌تا، ج4، ص59؛ البلاذری، پیشین، ج10، ص213 و العسقلانی، پیشین، ج1،ص339.

[39]-خلیفة بن خیاط؛ تاریخ خلیفة بن خیاط، تحقیق فواز، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1995، ص164؛ الکتبی؛ فوات الوفیات، تحقیق علی محمد بن یعوض الله و عادل احمد عبدالموجود، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 2000، ج1، ص202؛ الصفدی؛ الوافی بالوفیات، تحقیق احمد ارنؤوط و ترکی مصطفی، بیروت، داراحیاء التراث، 2000، ج9، ص38 و ابن‌اثیر، پیشین، ج4، ص260.

[40]- الکتبی، پیشین، ج1، ص202 و الصفدی، پیشین، ج9، ص38 .

[41]- ابن‌عساکر، پیشین، ج9، ص62.

[42]- ابن‌حبان، پیشین، ج4، ص59؛ الکتبی، پیشین، ج1، ص202 و الصفدی، پیشین، ج9، ص38.

[43]-ابن‌حبان؛ مشاهیر علماء الامصار، تحقیق مرزوق علی ابراهیم، بیروت، دارالوفاء، چاپ اول، 1411، ص124 و زرکلی،خیرالدین؛ الأعلام، بیروت، دارالعلم للملایین، چاپ هشتم، 1986،ج1، ص305.

[44]-ابن‌حبان، الثقات، پیشین، ج4، ص59 و السمعانی؛ الانساب، تحقیق عبدالرحمن بن یحیی المعلمی الیمانی، حیدرآباد، مجلس دائرة المعارف العثمانیه، چاپ اول، 1962، ج10، ص213.

[45]-الذهبی، سیر اعلام النبلاء، پیشین، ج3، ص59.

[46]- ابن‌حبان، الثقات، پیشین، ج4، ص59.

[47]- ابن اعثم، پیشین، ج5، ص 119.

[48]-ابن‌سعد، پیشین، خامسه1، ص477؛ البلاذری، پیشین، ج3، ص204؛ سبط بن جوزی؛ تذکرة الخواص، قم، شریف رضی، 1418، ص228 و سید بن طاوس، پیشین، ص130.

[49]- ابن ‌سعد، پیشین، خامسه1، ص477 و الطبری، پیشین ،ج5، ص469.

[50]- البلاذری، پیشین، ج3، ص204.

[51]- ابن شهرآشوب، پیشین، ج4، ص111؛ سید بن طاوس، پیشین، ص136 و ابن نما، پیشین، ص79.

[52]- سید بن طاوس، پیشین، ص136 و ابن نما، پیشین، ص79.

[53]- همانها.

[54]-شیخ مفید؛ پیشین، ص104 و البحرانی، پیشین، ص258.

[55]-الطبری، پیشین،ج5، ص437 و الازدی، ابومخنف؛ مقتل الحسین(ع)، تحقیق و تعلیق حسین الغفاری، قم، مطبعة العلمیه، بی‌تا، صص140-141.

[56]- الطبری، پیشین، ج5، ص445.