زبان و حفظ و کنترل آن

قال علی(ع): «ما مِن شئٍ أحقُّ بِطولِ السِّجنِ مِن اللِسَانِ» (بحار الانوار، ج68، ص277)

یکی از ملاک‌هایی که در روایات به‌عنوان ملاک سنجش افراد معرفی‌شده، زبان است؛ به‌طوری‌که گفته‌اند، به‌واسطه زبانِ فرد می‌توان او را ارزیابی کرد. حضرت علی(ع) در این‌باره می‌فرماید:

«فإنّ المَرءَ مَخبُوءٌ تَحتَ لِسَانِهِ»[1]

انسان در زیر زبانش پنهان است.

سعدی نیز در این رابطه می‌گوید:

تا مرد سخن نگفته باشد عیب و هنرش نهفته باشد

در روایات به حفظ و کنترل زبان تأکید شده؛ چراکه زبان علاوه‌بر معرّف شخصیّت افراد بودن، منشأ بسیاری از انحرافات و لغزش‌ها نیز است. کسی‌که نتواند زبان خود را کنترل کند و هر حرفی را به‌زبان می‌آورد، باب بسیاری از گناهان را به روی خود گشوده است. امام باقر(ع) می‌فرمایند:

«لایَسلمُ أحدٌ مِنَ الذّنُوبِ حتّی یَخزُنَ لِسانَهُ»[2]

هیچ کسی از گناهان در امان نمی‌ماند، تا اینکه زبان خود را نگه دارد.

امام خمینی(ره) در رابطه با حفظ و کنترل زبان، در کتاب شرح حدیث جنود عقل و جهل می‌گوید: اختیار زبان را داشتن و این مار سرکش را تحت اختیار در آوردن از بزرگترین هنرمندی‌ها است؛ که کمتر کسی می‌تواند به آن موفّق شود و اگر کسی دارای چنین قدرتی شد، از آفات و خطرات بسیاری در امان می‌ماند؛ چراکه زبان، دارای آفات و خطرات بسیاری است که بعضی برای آن قریب بیست آفت ذکر کرده‌اند و شاید از آن هم بیشتر باشد.[3]

روزی مردی بادیه نشین به حضور پیامبر(ص) شرفیاب شد و عرض کرد: مرا به اموری که موجب بهره‌مندی از بهشت می‌شود راهنمایی فرما! پیامبر اکرم(ص) پنج دستورِ اخلاقیِ زیر را به او آموخت و فرمودند: گرسنه را سیر کن، تشنه را سیراب کن، امر به معروف کن، نهی از منکر کن، اگر توانایی بر این کارها نداری، زبانت را کنترل کن که جز به خیر و نیکی حرکت نکند. در این صورت، شیطان را سرکوب کرده‌ای و بر او پیروز خواهی شد.[4]

انسان باید در طول زندگی خود، در رفت و آمدها و معاشرت با دیگران، زبان خود را حفظ کند و هر حرفی را به‌زبان نیاورد. پیامبر اکرم(ص) در سفارشی به ابوذر فرمودند:

«یا اباذرّ! ما عَمِلَ من لم یَحفَظ لِسانَه»[5]

ای ابوذر! کسی که زبان خود را حفظ نکند، هیچ عملی را به‌جا نیاورده است.

[1]. نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، قم، لقمان، 1379، چاپ سوم، حکمت392.
[2]. حرّانی، ابن‌شعبه؛ تحف‌العقول، احمد جنتی، تهران، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، 1387، ص662.
[3]. خمینی، (امام) سید روح‌الله؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1378، چاپ سوم، ص386.
[4]. رحمتی شهرضا، محمد؛ گنجینه معارف، قم، صبح پیروزی، 1387، چاپ ششم، ج1، ص534 به‌نقل از: محمدی اشتهاردی، محمد؛ داستان دوستان، ج2، ص251.
[5]. مجلسی، محمدباقر؛ بحار الانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1404هق، ج74، ص87.