فضای مجازی و امنیت بین المللی؛ ماهیت و چالش ها(1)

امنيت، بين الملل، ارتباطات

دكتر سید محمد كاظم سجادپور

امنیت، یکی از اصلی‌ترین نیازهای بشری در تمامی اعصار و قرون بوده است و در آینده نیز خواهد بود. در عین پایداری اصل نیاز به امنیت، آنچه در بررسی‌های امنیتی اهمیت دارد، مصداق‌های مربوط به امنیت است. در این تردیدی نیست که همگان نیازمند امنیت هستند، اما در اینکه مصداق ناامنی چیست؟ بحث و گفت‌وگو فراوان است و قابل دقت آنکه منابع تهدید کننده امنیت براساس شرایط و ساختاری مختلف، دگرگون شده و مصداق‌ها تابعی از شرایط زمانی و مکانی هستند. هرچند که جنگ از قدیمی‌ترین منابع تهدیدکننده امنیت در طول تاریخ بوده، ولی 100 سال پیش، از جنگ‌های الکترونیک خبری نبود و 20 سال پیش کسی از امنیت فضای سایبر و مجازی سخنی نمی‌راند، ولی اکنون امنیت فضای مجازی به جزئی جدا نشدنی از امنیت بین‌المللی تبدیل شده است. چگونه می‌توان رابطه امنیت بین‌المللی و فضای مجازی را مورد تجزیه و تحلیل قرار داد؟

تحول در تکنولوژی ارتباطات در دو دهه گذشته، بی‌تردید در تمامی عرصه‌های زندگی بشری اثرات عمیقی به جای گذاشته است. از اقتصاد گرفته تا هویت‌های فرهنگی، تکنولوژی ارتباطات عنصری اثرگذار و غیر قابل حذف است. تکنولوژی ارتباطات در پیدایش حوزه جدیدی در زندگی انسانی متجلی است که از آن با عنوان فضای مجازی و فضای سایبری نام می‌برند. اغراق‌آمیز نخواهد بود که گفته شود که امروز بعدی از زندگی را نمی‌توان یافت که اثری از فضای مجازی را به خود نگرفته باشد. تجارت، امور پزشکی، حمل‌ونقل، مناسبات کنسولی و دیپلماتیک، علم و دانش، تفریح و سرگرمی، به‌گونه‌ای با فضای مجازی و نماد آن یعنی اینترنت پیوند خورده‌اند. فضای مجازی واقعیتی غیرقابل انکار از کنش و واکنش‌های فردی، ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی است. این پدیده که بخشی از روند پرپیچ و پرلایه جهانی شدن است، به حوزه امنیت ملی و بین‌المللی نیز تسری یافته و آن را با فضای مجازی گره زده است. به عبارت دیگر، هیچ بازیگری را در سیاست بین‌المللی نمی‌توان یافت که به امنیت خود، بدون در نظر گرفتن شاخصه‌ها و واقعیت‌های فضای سایبری بنگرد. به قول «ویلیام لین» William Lynn معاون وزارت دفاع آمریکا در مقاله جدید‌الانتشار خود در شماره سپتامبر و اکتبر 2010 (مهر و آبان 1389) مجله امور بین‌المللی (Foreign Affairs) با عنوان «دفاع از سپهری نوین: استراتژی سایبری پنتاگون» Depending a NewDomain: The Pentagon's Cyber Strategy «سایبر و فضای مجازی» مانند زمین، دریا و هوا امنیت نظامی و دفاعی یافته است.

امنیت فضای سایبری به خاطر اتکای بیش از حد تمامی بازیگران سیاسی به آن، بی‌تردید مقوله‌ای استراتژیک قلمداد می‌شود و به همین دلیل است که در ارزیابی از تهدیدات امنیت ملی و بین‌المللی، مفهوم امنیتی فضای سایبری، وارد اسناد پایه‌ای امنیتی شده است. سندی که در اجلاس سران ناتو در 20 نوامبر 2010 (29/8/89) در لیسبون پرتقال به تصویب رسید، در این زمینه حائز اهمیت است. شایان ذکر است که ناتو از چندی پیش تعدادی از نخبگان امنیت ملی و سیاست خارجی را تحت رهبری «آلبرایت» وزیر خارجه پیشین آمریکا گردهم آورد تا به این سؤال پاسخ دهند که امنیت کشورهای عضو ناتو در آینده و دهه‌ای که در پیش است، چگونه و با تأثیر از چه منابعی مورد تهدید واقع می‌شود. طی چند سال بررسی، گروه یاد شده، گزارشی با عنوان «ناتو ـ 2020» تدوین کرد که در آن امنیت فضای سایبری به عنوان یکی از جدی‌ترین پدیده‌ها مطرح شد. در پی این گزارش و مشورت‌های مختلف، نهایتاً در اجلاس لیسبون سند موسوم به مفهوم استراتژیک Strategic Concept به تصویب اعضا رسید. در بند 12 این سند در بحث مربوط به ارزیابی از محیط امنیتی آمده است که حملات سایبری در حال افزایش بوده و نسبت به گذشته سازمان یافته‌تر شده و آسیب‌های بیشتری به همراه دارند. این حملات، اثرات تخریبی زیادی را ممکن است به همراه داشته باشند و می‌توانند به سطحی برسند که ثبات، امنیت و رفاه اعضای سازمان همکاری آتلانتیک شمالی را تهدید کنند. ارتش‌ها و دستگاه‌های اطلاعاتی، سازمان‌های جنایی، افراد یا گروه‌های تروریستی می‌توانند منابع چنین تهدیداتی باشند.

دیدگاه فوق، انحصاری به ناتو ندارد. در سایر اسناد کلیدی استراتژی امنیت ملی نیز به اهمیت امنیت سایبری پرداخته شده که در شماره آینده به آنها توجه خواهد شد.