توکّل بر خدا یا امعتماد به نفس؟

توکّل بر خدا یا امعتماد به نفس؟

قال علی(ع): «مَنْ تَوَکَّلَ عَلَی اللَّهِ کُفِیَ وَ اسْتَغْنَی»(تصنیف غرر الحکم و درر الکلم ، حدیث3874)

‌یکی از افکاری که از مغرب زمین به حریم اندیشه ناب توحیدی مسلمانان نفوذ کرده این است که اعتماد به نفس از فضایل است و باید دیگران را به آن ترغیب کرد در حالی که اسلام هرگز اعتماد به نفس را تأیید نکرده است؟ زیرا انسانی که مالک هیچ شأنی از شئون خود نیست چگونه می‌تواند بر خود تکیه کند؟ آنچه از نظر اسلام فضیلت به شمار می‌رود و دین به آن بها می‌دهد اعتماد و توکل بر خدا است. در روایتی از امام جواد (ع) نقل شده که:

«الثقهُ بالله تعالی ثمن لکل غال و سلم إلی کل عال»[1]

اعتماد به خدا بهای هر کالای گرانبها و نردبان صعود به هر درجه بلندی است.

تکیه گاه مؤمن در زندگی  قدرت بی‌نهایت و مستقل خداوند است، نه قدرت خودش و قدرت دیگران. اما اعتماد به نفس یا اعتماد به دیگران از نظر اسلام رذیلت است زیرا معنای اعتماد به نفس این است که انسان به حول و قوه خود اعتماد کند در حالی که خداوند در معرفی مؤمنان در قرآن می‌فرماید: «حسبنا الله و نعم الوکیل»[2] انسانی که در برابر خداوند عاجز است و مالک چیزی نیست باید بر خدا توکل کند و نه بر نفس خود.[3] بنابر این انسان در زندگی فقط باید به خدا توکل کند و به او اعتماد داشته باشد نه به خود و دیگران کسی که تنها به خداوند اعتماد داشته باشد در حقیقت به خداوند توکل کرده است. حضرت علی(ع) می‌فرمایند:

«مَنْ وَثِقَ بِاللَّهِ تَوَکَّلَ عَلَیْهِ»[4]

کسی که به خداوند اعتماد کند به او توکل کرده است.

در روایات اعتماد به نفس مورد نکوهش قرار گرفته و آثاری برای آن شمرده شده که به دو نمونه آن اشاره می‌کنیم.

1-      بزرگترین دام شیطان

در روایات یکی از بزرگترین دامهای شیطان، اعتماد به نفس و تکیه کردن به خود شمرده شده؛ کسی که فقط به خودش اعتماد و تکیه می‌کند و خداوند را در نظر نمی‌گیرد، باید توجه داشته باشد که در دام شیطان گرفتار شده است. حضرت علی(ع) می‌فرمایند:

«ایّاک و الثّقة بنفسک فانّ ذلک من اکبر مصاید الشّیطان»[5]

بپرهیز از اعتماد و تکیه به خودت، به درستی که اطمینان و اعتماد به نفس از بزرگترین دامهای شیطان است.

2-      مطمئن‌ترین رخنه‌گاه شیطان

در روایات وارد شده اطمینان و اعتماد به نفس از مطمئن‌ترین فرصتهایی است که شیطان به وسیله آن انسان را فریب می‌دهد و باعث لغزش انسان می‌شود. حضرت علی(ع) می‌فرمایند:

«الثِّقَةُ بِالنَّفسِ مِن أوثَقِ فُرَصِ الشَّیطانِ»

اطمینان به خود، از مطمئن‌ترین فرصت‌ها براى شیطان است.[6]