كلمات كليدي : دعا، مقدمات دعا، فوائد دعا، موانع دعا
نویسنده : سيده معصومه جوادي زاويه
دعا در لغت به معنای صدا زدن و یاری طلبیدن و در اصطلاح شرع، به معنای گفت و گو کردن با حق تعالی به نحو طلب حاجت و در خواست حل مشکلات از درگاه اوست.[1]
دعا در آیات
کلمه دعا و مشتقاتش حدود دویست بار در قرآن بکار رفته است. قرآن کریم با تأکید فراوان و با بیانهای گوناگون مردم را بدان فرا میخواند و نسبت به سستی در عدم بهره برداری از این کلید رحمت و سعادت هشدار میدهد.
خداوند در قرآن گاه میفرماید:
«و هنگامی که بندگان من از تو درباره من سوال میکنند،( بگو) من نزدیکم، دعای هر دعا کنندهای را، به هنگامی که مرا بخواند پاسخ میگویم. پس باید دعوت مرا بپذیرند و به من ایمان بیاورند، تا راه یابند(و به مقصد برسند.)»[2]
و گاه میفرماید:
«پروردگار شما گفته است، مرا بخوانید تا(دعای) شما را بپدیرم.»[3]
و گاهی نمونهای از دعاهای مستجاب که برای بسیاری از مردم تجربه شده است را ارائه میدهد،
«کسی که دعای مضطر را اجابت میکند و گرفتاری را برطرف میسازد و شما را خلفای زمین قرار میدهد، آیا معبودی با خداست؟»[4]
و در برخی موارد تأکید میفرماید که دعا میزان وزن و اعتبار و ارزش انسان نزد خداوند متعال است:
«پروردگارم برای شما ارجی قائل نیست اگر دعای شما نباشد. شما(آیات خدا و پیامبران را) تکذیب کردید و(این عمل) دامان شما را خواهد گرفت و از شما جدا نخواهد شد.»[5]
و در نقطه مقابل، کسانی که تنها هنگام گرفتاری و بلا خدا را میخوانند، نکوهش میکند و کسانی که از دعا دوری میکنند به جهنم تهدید مینماید:
«کسانی که از عبادت من تکبر ورزند بزودی با ذلت وارد دوزخ میشوند.»[6]
دعا در روایات
روایات بیشماری در باب دعا وجود دارد که بر اهمیت و محبوبیت آن دلالت میکند. در اینجا به تعدادی از آنها اشاره میکنیم.
1.در روایتی از پیامبر اکرم(ص) آمده است: در نیازهایتان، دست به دامن خدا شوید و در گرفتاریهایتان به او پناه ببرید و به درگاهش زاری کنید و او را بخوانید؛ زیرا دعا مغز عبادت است.[7]
2. حنان بن سدیر گوید، پدرم گفت: از امام باقر(ع) پرسیدم: بهترین عبادت کدام است؟ فرمودند: هیچ چیز نزد خداوند از درخواست و طلب آنچه نزد خداوند است، بهتر نیست.[8]
مقدمات اجابت دعا
هر دعایی برای به اجابت رسیدن به مقدماتی نیاز دارد که در اینجا به چند مورد اشاره میشود:
الف: شرایط پیش از دعا
1. شناخت و معرفت نسبت به خدا:
شناخت خداوند متعال، یکی از مهمترین شرایط استجابت دعاست. با توجه به روایاتی که در این زمینه آمده است، در مییابیم که بدون تحصیل این شناخت، دعای فرد مستجاب نخواهد شد.
پیامبر اکرم(ص)، خداوند عزوجل فرمود: هر که از من درخواست کند، در حالی که بداند من سود و زیان میرسانم، درخواست او را میپذیرم.[9] در روایتی دیگر از امام کاظم(ع) نقل شده است که عدهای به امام صادق(ع) گفتند: دعا میکنیم، اما دعایمان مستجاب نمیشود! حضرت فرمود: چون شما کسی را میخوانید که نمیشناسیدش.[10]
2. اخلاص:
اخلاص به معنای پاک و خالص ساختن قصد و نیت از غیر خداست و به عبارت دیگر «حقیقت اخلاص آن است که نیت انسان از هر گونه شرک خفى و جلى پاک باشد.»[11]
حضرت علی(ع) در این باره میفرماید: کسی که از سر اخلاص دعا کند، به یکی از این سه چیز دست مییابد: گناهی آمرزیده، یا خیری زود هنگام، یا به تأخیر افتادن شر و گزند.[12]
3. حلال بودن در آمد و خوراک:
پیامبر اکرم(ص) در جواب به کسی که به ایشان گفت: دوست دارم دعایم مستجاب شود فرمود: خوراکت را پاک گردان و حرام را وارد شکمت مکن.[13]
در روایتی دیگر امام صادق(ع) میفرماید: هر گاه فردی از شما خواست دعایش مستجاب شود، درآمدش را پاک گرداند و از زیر بار حقوق مردم بیرون برود؛ دعای بندهای که در شکمش حرام باشد، یا حق یکی از خلق خدا به گردنش باشد، به درگاه خداوند بالا نمیرود.[14]
طبق روایاتی که بیان شد این چنین برداشت میشود که عمل صالح و لقمه حلال در استجابت دعا به درگاه الهی مؤثر است و کسی که از حرام گوشتی به بدنش برویاند و یا حق کسی بر گردنش باشد و از خدای متعال در خواستی نماید، جوابی نخواهد شنید.
4. یقین به اجابت:
امام صادق(ع) میفرماید: چون دعا کنی باید چنان گمان کنی که حاجت تو بر در ایستاده است و داخل میشود.[15]
دلیل این شرط این است که اجابت دارای مراتبی است و ما به تمام مصالح و مفاسد آن آشنایی نداریم و نفس خواستن از خداوند نوعی عبادت و اظهار خضوع در مقابل خداوند است که خداوند این حالت تواضع و اظهار نیاز را بر طبق رحمت واسعه اش بدون پاداش نمیگذارد.
5.حضور قلب:
حضور قلب در دعا به معنای توجه کامل به خدای متعال و احساس نیاز به او و خواستن از دل میباشد.
در روایتی امام صادق(ع) میفرمایند: خدای متعال دعایی را که از دل غافل بیرون آید نمیپذیرد. پس هر گاه دعا کردی، به دلت رو کن، آن گاه به اجابت یقین داشته باش.[16]
6. بریدن از غیر خدا:
یکی از اصلیترین مقدمات اجابت دعا و شاید از مهمترین مقدمات اجابت دعا، انقطاع از غیر خداست. در دعاهایی که از ائمه(ع) به ما رسیده، آن بزرگواران تأکید بسیاری بر امید بستن به خدای متعال و نهی از امید بستن به غیر خدا شده است. چرا که اگر کسی واقعاً به این درجه برسد که هیچ کس به غیر از خدا نمیتواند حاجت او را برآورده سازد و همه چیز به دست اوست و یقین به این عقیده داشته باشد، هیچ گاه به در خانه کسی به غیر از خدا رجوع نمیکند؛ چرا که همه محتاج لطف و عنایات او هستند. بنابراین باید وقت دعا توجه به این نکته داشته باشیم که کسی به غیر خدای متعال نمیتواند حوائج و مشکلات ما را مرتفع سازد مگر به اذن خدا و با عنایت و لطف او.
پیامبر اکرم(ص) میفرماید: خداوند فرموده است: بیگمان امید هر مؤمنی را که به غیر من امید بندد، قطع میکنم.[17]
ب: شرایط حین دعا
1. شروع با بسم الله:
پیامبر اکرم(ص) میفرماید: دعایی که اولش بسم الله الرحمن الرحیم گفته شود، رد نمیشود.[18]
2.حمد و ثنای خداوند و صلوات بر پیامبر و خاندانش:
امام صادق(ع) میفرماید: بپرهیزید از اینکه یکی از شما بدون مدح و ثنای پروردگارش از او چیزی از حاجت های دنیا و آخرت بخواهد، مگر اینکه با ستایش خداوند شروع کند.[19]بعد از حمد ثنای خداوند وارد شده است که بر پیامبر و خاندانش صلوات فرستاده شود چرا که در روایتی از امام صادق(ع) آمده است: هر کس حاجتی به درگاه خداوند دارد اول با صلوات بر پیامبر و خاندانش شروع کند سپس حاجت بخواهد و در پایان دعا را با صلوات ختم کند؛ چرا که خداوند متعال کریمتر از آن است که دو طرف دعا را قبول کند و وسط را نپذیرد.[20]
3. اقرار به گناهکاری خود:
اقرار به بدیها و گناهان روح انسان را برای اتصال به فضل و رحمت الهی آماده میسازد و موجب چشیدن روحانیت و معنویت دعا میشود و زمینه و توفیق توبه را فراهم میکند. چنانچه در قرآن آمده است که حضرت موسی(ع) رو به پروردگار چنین گفت:
«پروردگارا من به خویش ستم کردم، مرا ببخش»[21]
4. رقت قلب و گریه:
امام صادق(ع) میفرماید: هر گاه رقت قلب پیدا کردید، دعا کنید.[22]رقت قلب، اغلب موجب میشود که اولا غیر خدا از دل محو شود و ثانیا قلب به کلی متوجه خداوند گردد.
دل آدمی تا نشکند و کاملا متوجه خدا نشود مانند ظرفی است که پشتش به طرف آسمان است و هر چه باران رحمت الهی ببارد قطرهای به داخل این ظرف نفوذ نخواهد کرد. لذا قلب غیر رقیق هیچ بهرهای از رحمت خداوند نخواهد داشت.
5.دعا برای دیگران:
امام صادق(ع) میفرماید: سریعترین دعا برای اجابت، دعا برای برادر دینی است که هم دعا پشت سر او باشد و هم اول برای او دعا کند. در این صورت ملک موکل به این دعا آمین گوید و به دعا کننده گوید برای تو دو برابرش باد.[23]لذا هر دعایی که برای برادر مومنش بکند، برای خودش هم اجابت میشود.
6. ختم دعا با جمله «ماشاءالله لا قوه الا بالله»:
امام صادق(ع) میفرماید: هیچکس دعایش را به قول «ماشاءالله لا قوه الا بالله» ختم نمیکند، مگر اینکه حاجتش برآورده شود.[24]
فوائد دعا
1. دفع بلای حتمی:
یکی از فوائد دعا، دفع بلای حتمی است. امام کاظم(ع) فرمود: دعا کنید چرا که دعا و در خواست از خداوند بلا را دفع میکند، در حالیکه بلا مقدر و حتمی شده است.[25]
2. آرامش روانی:
گاهی انسان در زندگی روزمره خود گرفتار مشکلاتی میشود که بر طرف کردن آن از توانش خارج است، و باعث ایجاد نگرانی و اضطراب میشود. بهترین راه برای از بین بردن اضطراب و به دست آوردن آرامش، دعا و راز و نیاز با خداست چرا که دعا برقراری ارتباط بنده با خداست. خدایی که بر هر کاری تواناست.
این ارتباط انسان را امیدوار و دلگرم به قدرتی برتر میکند که اگر صلاح بداند به راحتی آن فشارها و سختیها را برطرف میکند.
3.رسیدن به مقام و منزلت در پیشگاه خداوند:
امام صادق(ع) میفرماید: نزد خداوند مقام و منزلتی است که فقط با دعا میتوان به آن رسید.[26]
4. خودسازی:
برقراری ارتباط با خداوند و با او به راز و نیاز پرداختن در صورتی امکانپذیر است که اعمال او خلاف خواست پروردگار نباشد. خداوند در قرآن کریم میفرماید:
«در خواست کسانی را که ایمان آورده و کارهای نیک انجام دادهاند میپذیرد و از فضل خود بر آنها میافزاید، اما برای کافران عذاب شدیدی است.»[27]
بنابراین چون شرط به اجابت رسیدن دعا، ترک گناه است، کسی که حقیقتا درخواستی از خدا دارد، مراقب اعمال و رفتار خود خواهد بود.
انواع دعا
1. دعای مأثور:
مأثور به معنی سخن نقل شده و روایت شده و دعای مأثور به معنای دعایی است که از زمانهای دیرین از شخصی به شخص دیگر رسیده باشد[28]و در مجموع به دعاهایی گفته میشوند که از معصومین(ع) نقل شدهاند. مانند دعای کمیل، که از حضرت خضر(ع) نقل شده است و خواندن آن در بسیاری شبها از جمله شب جمعه و شب نیمه شعبان بسیار سفارش شده است و دعاهای دیگری نظیر، مناجات شعبانیه، دعاهای امام سجاد(ع) در صحیفه سجادیه، دعای توسل، دعای عرفه و... .
2. دعای غیر مأثور:
دعای غیر مأثور دعاهایی است که خودمان میخوانیم و مضامین آن ربطی به دعاهای مأثور و روایات معصومین(ع) ندارند.
موانع استجابت دعا:
1.ارتکاب گناه:
گناه انسان را از اوج اعتلای انسان پایین میکشد و آن جنبه معنوی را -که مایه تمایز انسان از دیگر موجودات- است از بین میبرد و مانع استجابت دعا میشود.
امام باقر(ع) میفرماید: گاهی بنده از خداوند حاجتی را درخواست میکند که شایسته اجابت است، حال به زودی یا در مدت طولانی. سپس این بنده گناهی را مرتکب میشود، که خداوند به ملائکه میفرماید: حاجتش را برآورده نکنید و او را محروم سازید؛ چرا که باعث خشم من و محرومیت از فضل من شده است.[29]
2. ستم کردن:
یکی دیگر از موانع اجابت دعا ظلم و ستم کردن به غیر است، در این صورت خدای متعال، یاور مظلومان است و جزای شخص ظالم و ستمکار را خواهد داد.
پیامبر اکرم(ص) میفرماید: ستم نکنید که در این صورت، دعا میکنید و دعایتان مستجاب نمیشود، و باران میطلبید و باران نمیآید، و از خدا یاری میجویید و یاری نمیشوید.[30]
3.عقوق والدین:
یکی دیگر از موانع اجابت دعا، نافرمانی از پدر و مادر است. امام صادق(ع) میفرماید: گناهانی که نعمت ها را زوال میآورند ستم کردن و... است و آن گناهانی که دعا را رد میکنند و فضا را تاریک میگردانند، نافرمانی از پدر و مادر و آزردن آن هاست.[31]
4.حکمت خدا:
بسیاری از دعاهای انسان حتی با رعایت آداب و شرایط خاص دعا، باز هم به مرحله اجابت نمیرسد. اینها همانهایی است که حکمت خداوند برآورده شدنش را جایز نمیداند. زیرا برآورده شدن این دعاها جز شر و نزدیکی انسان به آتش دوزخ هیچ ثمره ای نخواهد داشت.
چنانچه پیامبر اکرم(ص) میفرماید: همانا بنده در آستانه رسیدن به حاجتی از حاجتهای دنیا قرار میگیرد، امّا خداوند از فراز هفت آسمان، یاد او میکند و میفرماید: فرشتگان من، این بندهام به حاجتی از حاجتهای دنیا نزدیک شده است. اگر آن را برایش بگشایم، دری به سوی آتش گشودهام. پس آن را از او دور کنید.[32]