كلمات كليدي : شيطان، انس، تهاجم، تزيين، ولايت
نویسنده : کاظم احمدزاده
شیطان در لغت از مادّه «شطن» و به معنای دور شدن است[1] و شیطان به هر موجود سرکش و متمرّد خواه انسان باشد یا غیر آن، گفته میشود[2] از این رو بر ابلیس، شیطان اطلاق شده است.[3]
ویژگیهای شیطان[4]
1- شیطان از طایفۀ جنّ:
«...فَسَجَدُوا إلّا إبلیسَ کانَ مِن الجِنّ...» (کهف / 50)
«(فرشتگان) همگی سجده کردند جز ابلیس، که از جنّ بود »
2- مخالفت فرمان الهی:
«إنّ الشََّیطانَ کَانَ لِلرّحْمنِ عِصِیّاً» (مریم / 44)
«شیطان نسبت به خداوند، عصیانگر بود »
3- رانده شده از رحمت الهی:
«قَالَ فَاْخرُجْ مِنها فَإنّکَ رَجیمٌ* وَ إنَّ عَلیکَ اللَعْنَة اِلی یَومِ الدین» (حجر / 34 – 35)
«فرمود: از صف آنها [فرشتگان] بیرون رو، که رانده شدهای از (درگاه ما!) و لعنت (و دوری از رحمت حق) تا روز قیامت بر تو خواهد بود!»
4- دارای ذرّیه و قبیله:
«إنّهُ یَرَاکُم هُو و قَبیلُهُ مِن حَیثُ لاتَرَوْنَهُم...» (اعراف/ 27)
«او و همکارانش شما را میبینند از جایی که شما آنها را نمیبینید...»
فلسفۀ وجودی شیطان[5]
یکی از مسائل جهان هستی، مسأله امتحان و آزمایش الهی است و اصولاً نظام سعادت و شقاوت و ثواب و عقاب بشر مبتنی بر اساس امتحان است و چون خداوند انسان را به سوی خیر دعوت میکند و در این میان اگر کسی نباشد که او را به شرّ دعوت و تشویق کند امتحانی وجود نخواهد داشت.
وجود شیطان برای پویندگان راه حق نه تنها زیانبخش نیست بلکه رمز تکامل نیز محسوب میشود، اصولاً تکاملها در میان تضادّها به وجود میآید و هیچ موجودی راه کمال را نمیپوید مگر اینکه در مقابل آن، ضدّ نیرومندی قرار گیرد.[6]
شیاطین انسی
در قرآن کریم به انسانهای شرور و مفسد نیز شیطان، اطلاق شده است[7]:
«وکَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبیٍّ عَدوّاً شَیاطین الإنس والجِنّ...»(انعام/112)
«اینچنین در برابر هر پیامبری، دشمنی از شیاطین انس و جنّ قرار دادیم..»
اطلاق حقیقی شیطان بر کافران و منافقان[8]
اطلاق شیطان بر منافقان و کافران به نحو حقیقت است نه از سر مجاز و مسامحه:
«...واذا خَلَوْا إلی شَیاطینِهم قالُوا إنّا مَعَکُم...» (بقره/ 14)
«هنگامی که با شیطانهای خود خلوت میکنند، میگویند: ما با شمائیم..»
آنان که از هدایت رهبران الهی میرمند و در مقابل حق خضوع نمیکنند و از راههای مرموز و با وسوسه میل به باطل را در دلهای دیگران
تزریق میکنند، از مصادیق شیطانند:
«مِن شَرّ الوُسواسِ الخَنّاس الّذی یُوسوِسُ فی صُدورِ النّاسِ من الجِنّةِ والناس»(ناس/ 4 -6)
«(پناه بر خدا) از شرّ وسوسه گر پنهان کار که در درون سینۀ انسانها وسوسه میکند خواه از جنّ باشد یا از انسان »
هدف شیطان و تهاجم همه جانبۀ او[9]
یکی از اهداف شیطان، بردن آبرو و بی حیثیّت کردن انسان است:
«یَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لَیُرِیَهُما سَوءاتِهِما...»(اعراف/ 27)
«لباسشان را از تنشان بیرون ساخت تا عورتشان را به آنها نشان دهد..»
شیطان برای این کار از راهی وارد میشود که شخص او را نمیبیند:
«انّه یراکم هو و قبیلُهُ من حیثُ لا تَرَونَهُم....»(اعراف/ 27)
«او وهمکارانش شما را میبینند از جایی که شما آنان را نمیبینید..»
تسلّط و ولایت شیطان
«انّما سُلطانُهُ علی الّذین یَتَولّوْنَهُ والّذین هُم بِه مُشرِکُون»(نحل/ 100)
«تسلط او تنها بر کسانی است که او را به سرپرستی خود برگزیدهاند و آنها که نسبت به او [خدا] شـرک میورزند (و فرمان شیطان را به جای فرمان خدا، گردن مینهند»
مراحل نفوذ شیطان در انسان[10]
1- تزیین:
«وإذ زَیَّنَ لَهُمُ الشَیْطانُ اَعمالَهُمْ...» (انفال/ 48)
«و (به یاد آور) هنگامی را که شیطان، اعمال آنها [مشرکان] را در نظرشان جلوه داد»
2- افکندن آرزوهای باطل در دل:
«وَ لِاُضِلََّنََّهُم و لَاُمَنِیّنَّهُم...» (نساء/119)
«و آنها را گمراه می سازم و به آرزوها سرگرم میسازم...»
3- وسوسۀ اکید:
تادنبال آرزو رود و آن را به دست آورد؛
«الّذی یُوسوسُ فی صُدورِ النّاسِ» (ناس/5)
« در درون سینۀ انسانها وسوسه میکند»
4- تسویل:
یعنی خوب را بد و بد را خوب جلوه میدهد؛
«...الشَیْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وأمْلی لَهُم» (محمّد/ 25)
«کسانی که بعد از روشن شدن هدایت برای آنها، پشت به حق کردند، شیطان اعمال زشتشان را در نظرشـان زینت داده و آنان را با آرزوهای طولانی فریفته است!»
شراب و قمار از اعمال شیطانی
«یا ایها الّذینَ آمَنُوا إنّما الخَمْرُ ... رِجسٌ مِنْ عَمَلِ الشیطانِ »(مائده/ 90)
« ای کسانی که ایمان آوردهاید! شراب و قمار و بتها و ازلام [نوعی بخت آزمائی] پلید و از عمل شیطان است، از آنها دوری کنید تا رستگار شوید»
شیطان مانع نماز و عامل فراموشی ذکر خداوند:
«...و یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللهِ ...» (مائده/ 91)
«شیطان میخواهد بوسیله شراب و قمار، در میان شما عداوت و کینه ایجاد کند و شما را از یاد خداوند و از نماز باز دارد»
کیفر اطاعت کنندگان از شیطان:
«قالَ فَالحَقُّ وَالْحَقَّ اَقُولُ لَأمْلَأنَ جَهَنَّمَ مِنْکَ وَمِمَّنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ اَجْمَعینَ» (ص/ 84 و 85)
«فرمود: به حق سوگند و حق میگویم که جهنّم را از تو و هر کدام از آنان که از تو پیروی کنند، پر خواهم کرد».