جهاد اصغر، مقدّمه جهاد اکبر

قال امیرالمؤمنین علیه السلام:

رأس الدین مخالفة الهوی

(شرح غررالحکم، ج 4، ص 53.)

ستیز با هوای نفس رأس هِرَم دین است

توضیح

جهاد اصغر، مقدّمه جهاد اکبر

بدترین دشمن سعادت و رستگاری آدمی، نفس خودبین و هوس‌مدار اوست: «أعدی عدوّک، نفسک التی بین جنبیک»[1] و انسان سالک برای دستیابی به مقصد باید این مانع بزرگ راه سیر و سلوک را از میان بردارد. امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) ستیز با هوای نفس را رأس هِرَم دین معرفی می‌کند: «رأس الدین مخالفة الهوی»[2].قبل از مبارزه با دشمن بیرون، باید در سایه تهذیب نفس دشمن درون را رام کنیم؛ زیرا جهاد اکبر مقدّم بر جهاد اصغر است، گرچه جهاد اصغر، مقدّمه جهاد اکبر است؛ زیرا همان نسبتی که بین تعلیم و تزکیه هست، بین جهاد اصغر و اکبر هم برقرار است. قرآن کریم در برخی موارد، تزکیه را قبل از تعلیم نام می‌برد، مانند: ﴿یزکّیهم ویعلّمُهم الکتاب والحکمة﴾[3] و در بعضی موارد نیز تعلیم را پیش از تزکیه‌ ذکر می‌کند، مانند: ﴿ویعلّمهم الکتاب والحکمة ویزکّیهم﴾[4]. علّت این تقدیم و تأخیر آن است که تعلیم، «مقدّمه» تزکیه است و قبل از آن ذکر می‌شود، ولی چون تزکیه هدف است و هدف علّت غایی و علّت غایی مقدم بر معلول است از این رو تزکیه «مقدّم» بر تعلیم بوده، در برخی موارد قبل از تعلیم ذکر می‌شود. جهاد اصغر وسیله است تا در سایه آن به هدف عالی و والا، که استقرار نظام اسلامی و تخلّق و تعهّد جامعه به خلق و عهد الهی است راه یابیم و آن کسی که همواره در فضای جهاد اصغر به سر می‌برد و به فکر جهاد اکبر نیست، عمرش را همیشه در مقدّمه صرف کرده و هرگز از آن عبور نکرده است. از این رو، از نبی اکرم (صلّی الله علیه وآله وسلّم) نقل شده  است که هنگام بازگشت سپاهیان اسلام از جبهه‌های جنگ فرمودند: شما از جهاد اصغر فراغت یافته‌اید، خود را برای جهاد اکبر آماده کنید: «إنّ النّبی(صلّی الله علیه وآله وسلّم) بعث سریّة فلمّا رجعوا قال: مرحباً بقومٍ قضوا الجهاد الأصغر وبقی الجهاد الأکبر. قیل: یا رسول الله وما الجهاد الأکبر؟ قال: جهاد النّفس»[5]
از این حدیث نورانی استفاده می‌شود که پیروزی بر دشمن بیرون مقدّمه است و مجاهدان این جهاد می‌فهمند که می‌شود دشمن را به زانو درآورد. سرّ صدور این سخن از نبی گرامی (صلّی الله علیه وآله وسلّم) آن است که آنها چون از جنگ با دشمن بیرون فراغت یافته، پیروزمندانه از جبهه برگشته بودند به فکر اصلاح نفس نبودند، با گذشت زمان و پدید آمدن حادثه «سقیفه بنی ساعده»، این حقیقت روشنتر شد و آنان بر اثر نپرداختن به جهاد اکبر به وِلای اهل بیت نرسیدند و به مقام شامخ تولّی «ولی الله» راه نیافتد. بنابراین، دفاع مقدس در جبهه‌و پشت جبهه مقدمه است، نه هدف نهایی. انسان مؤمن، بیگانه را از حریم میهن اسلامی خود طرد می‌کند تا در کمال امنیّت ایمانش را حفظ کند و در فضایی آزاد، بتواند درست بیندیشد، حق را درست درک کرده و به آن معتقد شود و در عمل نیز آن را درست پیاده کند.

منبع :برگرفته از تفسیرموضوعی قرآن کریم – مبادی اخلاق در قرآن – آیت الله جوادی آملی ج 11/صص72-73

پی نوشت:
• [1] . بحار، ج 67، ص 36.
• [2] .شرح غررالحکم، ج 4، ص 53.
• [3] . سوره آل عمران، آیه 164؛ سوره جمعه، آیه 2.
• [4] . سوره بقره، آیه 129.
• [5] بحار، ج 19، ص 182.