راه‌های درمان نواقص اخلاقی

برای برطرف کردن عیب‌ها و نواقص فکری و اخلاقی و رفتاری و فرهنگی که موجب می‌شود، مورد بی‌مهری و تنفر دیگران واقع شویم و زندگی ما با تلخی و ناکامی دست به گریبان گردد، راه‌های تجربه شده و مفیدی به نظر می‌رسد که با استفاده از احادیث اسلامی و نظریه دانشمندان، آن را با دقت مورد مطالعه قرار می‌دهیم. الف: باید توجه داشته باشیم که به قول جان لاک :«در مدرسه بزرگ طبیعت، ما سر و پا در جهل و بی خبری فرو رفته‌ایم و از اسرار وجود، چیزی نمی‌دانیم»معلومات ما چون قطر دایره است و مجهولات ما چون محیط آن، هر چه قطر دایره را بزرگتر کنیم، محیط چند برابر بزرگ‌تر می‌شود، شاید در آینده فرزندان ما بتوانند بیشتر از ما، در این راه پیش بروند و از اسرار کائنات، حقایق تازه‌ای کشف کنند، ولی ما با نهایت تأسف باید اعتراف کنیم که در این خصوص چیزی نمی‌دانیم. بنابراین، شرط نخست در رفع معایب و خودسازی، اعتراف و اعتقاد به ناآگاهی و دانایی‌های اندک ما در اسرار پهناور جهان هستی و تصمیم گیری جدی برای رفع آنهاست. ب: برای رفع معایب و در نتیجه خودسازی، باید به «درون خویش فرو ‌رویم» و این سخن عمیق «آندره ژید» نویسنده مشهور فرانسوی و برنده «جایزه ادبی نوبل» 1945 میلادی را به خاطر بسپاریم که گفته است:«نیروی حیرت انگیزی در ذات انسان نهفته است، پیوسته تکرار کن: همه چیز، به خودم بستگی دارد.» درد و درمان ما، در وجود خود ما قرار دارد، باید نقاط مثبت را شناخته و تقویت کنیم و نیز معایب و نقاط ضعف را شناخته، به تدریج ریشه کن گردانیم و قدم بر پله‌های تکامل گذاریم. ج: «دیل کارنگی» نوشته است: «آدم‌های ضعیف النفس از انتقاد می‌هراسند و وحشتناک می‌شوند، ولی مردم دانا به انتقاد و خرده‌گیری دیگران رغبت نشان می‌دهند و از آنها نکته‌ها می‌آموزند... آیا شما فقط درس زندگی را از کسانی آموخته‌اید که از شما تعریف کرده؛ محبت نموده و مطیع نظر شما بوده‌اند؟ آدلن وایت، روزنامه نگار معروف آمریکایی، پس از پنجاه سالگی گفت: «جوانی بودم پرمدعا، عصبانی، مغرور، کهنه پرست و خودپسند! وقتی که «آلبرت انیشتین» فیزیکدان و فیلسوف آلمانی (1879ـ 1955م) و برنده جایزه نوبل در رشته فیزیک،در عقاید خود 99 درصد اشتباه می‌کند، ممکن است تو نیز 80 درصد اشتباه کرده باشی و سزاوار انتقاد باشی، حالا که اشتباه کرده‌ای، باید از انتقاد کننده، شکرگزار هم باشی و از آن عبرت بگیری. د:مراقبه و محاسبه، برای رفع تدریجی معایب و کاستی‌ها، یکی دیگر از راه‌های بسیار لازم و مؤثر است. امام علی(ع) قرن‌ها پیش فرموده:«علی العاقل أن یحصی علی نفسه مساویها فی الدین و الرّأی و الأخلاق و الأدب، فیجمع ذلک فی صدره، أو فی کتاب و یعمل فی إزالتها»؛ بر شخص عاقل لازم است که بدی‌ها و عیب‌های خویش را در امر دین، فکر و اندیشه و اخلاق و ادب شمارش(و محاسبه) کند و آنها را در سینه خود، یا در صفحه کاغذی یادداشت نماید و برای برطرف کردن آنها (به تدریج) اقدام نماید. دیل کارنگی هم نوشته است: «اشتباهات و خطاهای خود را در دفتری ثبت و یادداشت کرده و از کارهای خود انتقاد (و آنها را رفع) کنید».دکتر الکسیس کارل(1873 ـ 1941م) فیزیولوژیست و جراح معروف فرانسوی و برنده جایزه نوبل پزشکی، برای رفع معایب و نواقص سفارش می‌کند: «همانطور که تاجر دفتر دخل و خرج خویش و دانشمند اوراق تجارب خود را به دقت تنظیم می‌کند، هر فردی فقیر و غنی، پیر و جوان، باید هر روز، خوبی‌ها و بدی‌های انجام یافته، به خصوص میزان شادی یا رنج، اضطراب یا آرامش، کینه یا محبتی را که در دوستان و همنوعان خود تزریق کرده است، ضبط نماید. فقط با اجرای صبورانه این روش‌هاست که جسم و جان ما تغییر پیدا می‌کند و معایب رفع می‌گردد. هـ: تقاضای انتقاد و عیب جویی برای شناختن عیب‌ها و نقص‌ها، بزرگ‌ترین خصلت‌های متعالی انسانی است و از امتیازات فرهنگ درخشان اسلامی است. امام صادق(ع) فرموده: «أحبُّ إخوانی الی من أهدی إلی عُیوبی»؛ محبوب‌ترین برادران من، نزد من کسی است که عیب‌های مرا برایم به ارمغان بیاورد. امام جعفر صادق(ع) این درس بزرگ را به ما آموخته است که نه تنها از انتقاد و عیب‌جویی مخلصانه دیگران نسبت به خود، نباید ناراحت و آزرده خاطر شویم، بلکه با کمال تواضع و فروتنی، آن را «هدیه و ارمغان» تلقی کرده و درصدد رفع آنها برآییم. و: تغییر چشم انداز، یعنی از میان نقاط منفی و سیاه در زندگی، نقاط مثبت و روشن و زیبا را برگزینیم. راه بسیار مفیدی است که با یک آگاهی لازم و یک اراده شجاعانه می‌تواند ما را از تنگنای کم ظرفیتی و عیب‌جویی‌های زشت و بد‌بینانه نجات دهد.

قضاوت درست نسبت به دیگران

انسان، همواره در تعامل با دیگران زندگی می‌کند و خواه ناخواه نمی‌تواند خود را جدا از دیگران فرض کند. این دیگران می‌توانند افراد خانواده، فامیل، دوستان و اجتماع باشند. هیچ چیز نمی‌تواند جای روابط انسانی را بگیرد. در این دنیای شلوغ و پرهیاهو، کسی زندگی بهتر و آرامش خیال بیشتری خواهد داشت که در برقراری ارتباط با دیگران موفق تر عمل کند. یک ارتباط درست، ارتباطی است که احساس مثبت در دو طرف، ایجاد کند و ما این احساس را زمانی می‌توانیم در طرف مقابل ایجاد کنیم که او را درک کرده باشیم. به عبارت دیگر، ما برای اینکه هم قضاوت درستی نسبت به دیگران داشته باشیم و هم اعتماد آنها را نسبت به خود جلب کنیم، باید قبل از اینکه مدام به فکر پاسخگویی باشیم سعی کنیم شنونده خوبی باشیم و قبل از این که توقع درک شدن از سوی آنها را داشته باشیم، درک کردن را بیاموزیم و نشان دهیم که نیت ما فهمیدن طرف مقابل است. این موضوع، شخص را از لاک دفاعی خارج کرده، یک احساس همدلی و اعتماد ایجاد می‌کند. باید کمی‌صبر و بردباری به خرج دهیم و از پیشداوری و قضاوت عجولانه درباره اشخاص بپرهیزیم. اندیشه ما خود را در عمل ما نشان خواهد داد، پس اگر مثبت بیندیشیم، دیگران هم ارزیابی مثبتی از ما خواهند داشت. بهتر است به جای اینکه خواستار محبوب شدن در نزد دیگران باشیم، سعی کنیم مورد اعتماد آنها باشیم؛ چون محبوبیت بدون ایجاد حس اعتماد، می‌تواند شکننده و زودگذر باشد. البته این به معنای همرنگ جماعت شدن نیست؛ چون این کار شاید به طور موقت و مقطعی کار ما را راه بیندازد، ولی در دراز مدت، ضمیر ناخودآگاه ما، خود واقعیتمان را آشکار خواهد کرد و آنجاست که همه چیز به هم خواهد ریخت. ما باید ارزش‌هایی را که در زندگی به آنها معتقدیم، به عنوان اصول ثابتی در نظر بگیریم و زندگی خود را بر پایه آنها بنا کنیم و سعی کنیم همیشه به این اصول، وفادار بمانیم. این، باعث می‌شود که به دور از غرور و تکبر و در قالب اصول و ارزش‌های مورد قبول خود، دیگران را نیز مورد توجه قرار دهیم و قضاوت درستی نسبت به آنها داشته باشیم.