شاخص های الگوی مصرف

پرسش: فرهنگ غنی اسلام چه ویژگی‌ها و شاخص‌هایی را برای الگوی مصرف بهینه یک مسلمان ارائه کرده است. لطفا به نحو اجمال آنها را بیان کنید؟

پاسخ: احکام، دستورات و رهنمودهای اسلام، حکیمانه و منطبق با فطرت انسان است. بنابراین اگر کسی به آنها باورداشته و در عمل و سلوک خود این شاخص‌ها را مراعات و پیاده سازی نماید یقینا سیر حرکت او به سوی کمالات انسانی و الهی خواهدبود و مصرف او در تمامی زمینه‌های مادی و معنوی بهینه و الگو خواهدشد. اینک به نحو اجمال به این شاخص‌ها اشاره خواهیم کرد.

1- برنامه ریزی

نخستین رهنمود اسلام برای اصلاح الگوی مصرف، برنامه‌ریزی برای هزینه کردن و ایجاد تعادل میان دخل و خرج زندگی است. قرآن کریم در سوره طلاق آیه 7 می‌فرماید: «بر توانگر است که از دارایی خود هزینه کند، و هرکه روزی‌اش بر او تنگ شده باشد، از آنچه خداوند به او داده است، خرج کند.» این سخن، بدین معنا است که هرکس باید فراخور درآمد خود، برای هزینه‌های زندگی خویش برنامه ریزی کند، زیرا درآمد همه مردم یکسان نیست. از این رو، هرکس برای رسیدن به توازن و تعادل میان دخل و خرج زندگی، باید برنامه خاص خود را داشته باشد. رعایت این توازن، حتی در شرایط مختلف اقتصادی زندگی یک فرد نیز ضروری است. این اقدام، یکی از مصادیق بارز تدبیر در امور معیشتی است که بیش از ثروت، در رفاه و آسایش انسان موثر است، و درکنار دین شناسی و مقاومت در سختی‌ها، به دست آوردن آن، برای اهل ایمان، ضروری است، و عدم برخورداری از این ویژگی، گاه موجب می‌گردد که برخی از بینوایان، از ثروتمندان، اسرافکارتر شمرده شوند. در روایتی از امام صادق(ع) نقل شده است: «چه بسا فقیری که از توانگر، اسرافکارتر باشد» سوال شد چگونه چنین چیزی ممکن است؟ حضرت فرمود: توانگر از آنچه به وی عطا شده خرج می‌کند، ولی فقیر، بدون آنکه به وی انفاق شده خرج می‌کند. (وسایل الشیعه، ج6، ص167)

2- اعتدال و میانه روی

دومین رهنمود برای اصلاح الگوی مصرف، میانه روی (اعتدال) در مصرف است. ممکن است درآمد شخصی، به گونه‌ای باشد که هر قدر که مایل است، بتواند هزینه کند، اما اسلام اجازه نمی‌دهد که بیش از نیاز، مصرف نماید. البته باید توجه داشت که نیاز مراتبی دارد.

دانشمندان نیازهای انسان را به سه مرتبه تقسیم کرده‌اند: 1- ضرورت: مرتبه نخست نیاز، نیاز انسان به امکانات اولیه و ضروری است، یعنی چیزهایی که ادامه زندگی، بدون آنها، امکان پذیر نیست و یا با مشکل جدی روبه رو است.

2- کفایت: مرتبه دوم نیاز، نیاز انسان به امکاناتی است که برای اداره یک زندگی متوسط، اعم از نیازهای اقتصادی، علمی و فرهنگی کافی است.

3- رفاه: مرتبه سوم نیاز، نیاز انسان به امکاناتی است که افزون بر برخورداری از یک زندگی متوسط، رفاه و آسایش او را نیز درحد معقول و منطقی تامین نماید.

آنچه که در آموزه‌های اسلامی مورد تاکید قرارگرفته، تامین نیازهای زندگی درحد کفاف و برخورداری از یک زندگی متوسط است. اما برخورداری از رفاه نسبی نیزبا میانه روی در مصرف، منافاتی ندارد. لذا در روایتی ازاسحاق بن عمار نقل شده است که به امام صادق(ع)گفتم: آیا مومن می‌تواند ده پیراهن داشته باشد؟ امام فرمود: آری.گفتم: بیست پیراهن چطور؟ فرمود: آری (اشکالی ندارد). گفتم: سی تا چطور؟فرمود: آری این اسراف نیست، اسراف آن است که لباس بیرونی‌ات (میهمانی ات) را لباس کار و دم دستی قراردهی. (الکافی، ج 6، ص 441)

معیار اصلی در تشخیص میانه روی درمصرف، بلکه مهم‌ترین اصل دراصلاح الگوی مصرف، به جا مصرف کردن و نابه جا مصرف نکردن است. این معیار در روایتی ازپیامبراعظم (ص) بدین گونه بیان شده است!

هر کس به ناحق (بی جا) بخشش کند، اسراف کرده است و هرکه به حق ( به جا) خرج نکند. سختگیری و خساست ورزیده است (بحارالانوار، ج 69 ص 261) بر پایه این معیار عقلی و شرعی هم بایدها و نبایدهای اصلاح الگوی مصرف را می‌توان مشخص کرد و تردیدی نیست که همه مراتب نیاز انسان‌ها از درآمد مشروع خود، از مصادیق روشن مصرف، به جا محسوب می‌گردد.