مسئولیت اجتماعی و آزادی در اسلام

اسلام مسئولیت‌های اجتماعی و آزادی فردی را در کاملترین شکل و مساوات بین انسان‌ها را به دقیق ترین صورت اعطا می‌نماید، لکن هیچ یک از آنها کنترل نشده و لجام گسیخته نیست؛ جامعه و فرد، هر یک دارای منافعی هستند مختص به خودشان، لکن آنچه به آنها ارزش می‌دهد اهداف والای آیین و شریعت است. لذا، اسلام در این رابطه اصل مسئولیت فردی را برتر از آزادی فردی می‌شمارد و بالاتر از آن اصل مسئولیت اجتماعی را مطرح می‌نماید که در واقع ربطی است بین فرد و جامعه و این همان چیزی است که از آن به مسئولیت متقابل در جامعه یاد می‌شود. انسان به صورت جمعی در یک اجتماع متشکل از افراد مختلف زندگی می‌کند. در این اجتماع سرنوشت اقتصادی، فرهنگی و اعتقادی آنها در هم تنیده است و اعمال و رفتاری که یک فرد از خود نشان می‌دهد در دیگر عرصه‌ها و افراد جامعه تاثیر می‌گذارد. لذا افراد یک اجتماع در قبال رفتار و واکنش‌های یکدیگر مسئولیت دارند و این مجموعه رفتار افراد باید در قالب رفتار تعریف شده اجتماع و طبق اصول و قوانین آن باشد. در زندگی اجتماعی، انسان با به دست آوردن امتیازات و منافع خاصی، محدودیت هایی را نیز می‌پذیرد و این ویژگی بارز اجتماع است.

قوانین و اصول الهی و دینی که در اسلام و قرآن آمده است برای گسترش انسانیت، مردانگی، درستی و راستی در جهان است. تمامی اصول اسلام با انسانیت و آزادگی هم سو و هم هدف است. اسلام علاوه بر مسئولیت فردی و جمعی، مسئولیت‌های گوناگونی را در یک جامعه مطرح کرده و برای هرکدام قوانین و مقرراتی را تعیین نموده است. اسلام اصل مسئولیت متقابل را در جمیع اشکال و موارد به کار می‌برد. مسئولیت‌های موجود بین فرد و روح و روان او، بین افراد و خانواده او، بین فرد و جامعه، بین یک جامعه و جوامع دیگر و بالاخره بین یک ملت و سایر ملل جملگی منبعث از اصل مسئولیت متقابل است. به همین دلیل است که تمامی مسلمانان در کشورهای مختلف در قبال وحدت و همبستگی جمعی خود مسئول‌اند.

با این دیدگاه وسیع، عدالت اجتماعی، توام با اهداف نامتناهی خود، بیانگر مقررات و موازینی است که اسلام در این زمینه وضع می‌نماید. هدف و مقصد اصلی تمامی احکام و مقررات دینی بسط عدالت و دادگری بین عرصه‌های مختلف اجتماع و بین اقشار مختلف جامعه است. آرمان و هدف اصلی دین اسلام ایجاد عدالت اجتماعی و ریشه کنی فقر و نداری از جهان است. در واقع بر چیدن فقر مادی و مالی از یک سو و فقر علمی از سوی دیگر باعث می‌گردد تا جامعه از علم و دانش و منابع و امکانات غنی گردد. اسلام برای تمام عرصه‌های جامعه و اقشار و قوم‌های مختلف قوانین و احکامی وضع کرده است که در تمامی سرزمین‌ها و زمان‌های گوناگون ثابت و متناسب با مقتضیات آن است. درک کامل این موارد مادام که مسئله از جنبه فردی مطمح نظر قرار گیرد، یا تنها در ارتباط با فرد و جامعه، یا فقط جامعه و گروه، یا تنها گروه و ملت، یا فقط ملت و سایر ملت‌ها مورد بررسی واقع شود امکان پذیر نخواهد بود. دیدگاه جامعه الاطراف اسلام مقررات ناظر بر مایملک فردی، مالیات برای مستمندان، زکات، قانون نوارث، مقررات ناظر بر مستغلات و معاملات تجاری را مجموعاً در بر می‌گیرد و در یک مقررات موضوعه اسلام تمامی افراد، جوامع، ملت‌ها و نژادها را متضمن است. این اصول و مقررات هر جامعه و اجتماعی را به اهداف و آرمان‌های آن رسانده و مسیر نیل به سعادت و خوشبختی کل افراد را بسط می‌دهد.