داد و ستد ذات خدا با انسان

قال امیرالمؤمنین علیه السلام

إنّ‌قوماً عبدوا الله رغبةً فتلک عبادة التّجار وإنّ قوماً عبدوا الله رهْبةً فتلک عبادة العبید وإنّ قوْماً عبدوا الله شُکراً فتلک عبادة الأحرار

نهج البلاغه/ حکمت 237

گروهی خدا را از روی رغبت و میل(به بهشت )پرستش می کنند،این عبادت تجار است و گروهی او را از روی ترس می پرستند،این عبادت بردگان است و گروهی خدا را به خاطر شکر نعمتها (و این که شایسته عبادت است) می پرستند ،این عبادت آزادگان است.

توضیح:

داد و ستد ذات خدا با انسان

ذات اقدس خداوند با انسانها معامله و داد و ستد کرده انسان، بایع و خدا مشتری شده و این بیعت را به عنوان "بیع" یاد کرده است: "إنّ الّذین یبایعونک إنّما یبایعون الله"[1] بیعت کردن یعنی بیع کردن و این بیع به صورت "إنّ الله اشتری من المؤمنین أنفسهم وأموالهم بأنّ لهم الجّنة"[2] ظهور کرده و انسان در این داد و ستد کالای جان خود را به خدا می فروشد. گرچه مسئله مالی امری اعتباری است؛ ولی فروش جان، امری حقیقی است و وقتی انسان جان را می فروشد ثمنی به نام بهشت را هنگامی دریافت می کند که به عقدِ بیع و بیعتش وفا کند. و اگر او جان و شئون نفسانی خود را به خداوند فروخت، ـ چون هر بنده ای این چنین است ـ هر گونه تصرّفی که بخواهد در جان و جسم خود بدون اذن خدا انجام دهد غصب می شود؛ آنهم غصب حقیقی نه اعتباری؛ زیرا غصب در مسائل اعتباری و مسائل حقیقی به یک‌معنا نیست؛ اگر چه جامع واقعی دارند. پس هرگونه تصرّفی در روح و شئون آن که مرضیّ خدا نباشد غصب است. انسانِ غاصب، بدهکار است و باید وثیقه بسپارد و خدا وثیقه ای را جز جان، قبول نمی کند: "کل نفس بما کسبت رهینه" و‌روشن است که وقتی جان آدمی، در بند شود آزاد نیست، تنها یک گروه، آزادند: "إلاّ أصحاب الیمین"[3]: کسانی که با میمنت، کار می کنند. اگر انسانِ متوسط بودند از رذایل گناه آزادند، و اگر از اوحدی انسانها بودند، "زهرچه رنگ تعلّق پذیرد" و از این بالاتر، ز هر چه رنگ تعیّن پذیرد، آزادند که البته این مقام منیع، نصیب اولیا‌و انبیا خواهد بود چنانکه در حدیث معروف تثلیث، حضرت امیرالمؤمنین )علیه‌السلام) می فرماید: عدّه ای خدا را، مُحِبّانه و عاشقانه عبادت می کنند: "إنّ‌قوماً عبدوا الله رغبةً فتلک عبادة التّجار وإنّ قوماً عبدوا الله رهْبةً فتلک عبادة العبید وإنّ قوْماً عبدوا الله شُکراً فتلک عبادة الأحرار"[4]: این آزاد مردان نه تنها از رذایل بلکه‌از آنچه که پیش دیگران، فضیلت محسوب می شود از باب "حسنات الأبرار سیّئاتُ المقرّبین"[5] هم آزادند؛ و ساختن مدینه فاضله به دست انسانهای آزاد و آزاده ممکن است.

منبع: برگرفته از تفسیرموضوعی قرآن کریم – مبادی اخلاق در قرآن –تالیف : آیت الله جوادی آملی ص 229-230

پی نوشت:
• [1] - سوره فتح، آیه 10.
• [2] - سوره توبه، آیه 111.
• [3] - سوره مدّثّر، آیات 38 ـ 39.
• [4] - نهج البلاغه، حکمت 237.
• [5] - بحار، ج 25، ص 205، قسمت "بیان