تقوای فردی و اجتماعی

حضرت علی(ع) می‌فرمایند:

«اِتقِ اللـه وَ احْسِنْ فَـاِن الله مَعَ الذیـنَ اتقَـوا وَالذین هُم مُحْسِنون»

لفظ تقوا در قرآن هفده مرتبه و مشتقات آن 250 مرتبه ذکر شده است که مجموع آن 267 مرتبه می‌شود. این واژه در نهج البلاغه 45 مرتبه و مشتقاتش متجاوز از صد مرتبه به کار رفته است. در کلمات دیگر ائمه(علیهم السلام) نیز فراوان از تقوا سخن گفته شده است. اینها همه نشان دهنده اهمیت زیاد آن است.

در شرع، تقوا به معنای خویشتنداری انسان از مخالفت با حق است؛ یعنی انسان خود را از ترک واجبات و به جا آوردن محرمات بازدارد. تقوا از وقایه است؛ یعنی نگهداری. در آیات قرآن، گاهی خداوند می‌فرماید:

«ا تق الله». گاهی فرموده است:

«اِتقُوا النارَ التی وَقُودُهَا الناس وَ الحِجارَه»

از آتش جهنم بپرهیز و خودت را حفظ کن.» تقوا، یعنی عمل کردن بر طبق ضوابط الهی و فرمانبردار حق بودن در جمیع رفتارها و کردارها به گونه‌ای که هیچ اراده و خواسته‌ای برخلاف اراده و خواسته الهی نباشد. هر چه خدا می‌گوید، بنده انجام دهد. تقوا حالتی نفسانی است که باعث می‌شود انسان طبق ضوابط انسانیت و مذهب عمل کند و ذره‌ای مخالفت نکند. او را ملزم می‌کند که واجباتش را به جا آورد و محرمات را ترک کند و قرآن هادی و راهنمای کسی است که این حالت را داشته باشد و به چنین کسی وعده داده است که

«وَ مَنْ یتقِ الله یجْعَـلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یـرْزُقْهُ مِنْ حَیثُ لایحَتَسِب».

تقوا مراتبی دارد و مرتبه اولش این است که انسان واجبات را به جا آورد و محرمات را ترک کند.

نتیجه و ثمره تقوا اختصاص به فرد ندارد، بلکه تقوا ضابطه‌ای است که سبب حیات جامعه و بقای حیات انسانیت نیز می‌شود. بعضی گمان می‌کنند که تقوا محدودیت می‌آورد؛ ولی تقوا محدودیت نمی‌آورد، بلکه برای حیات بشر مصونیت ایجاد می‌کند؛ چون تقوا می‌گوید ظلم و خیانت نکن. اگر تقوا رعایت شود، اجتماع از همه پلیدی‌ها مصون می‌ماند. اگر حقوق اجتماع را رعایت نکنیم و آزاد به تمام معنا بشویم، دیگر حیات باقی نمی‌ماند و جامعه قدر و منزلتی پیدا نمی کند. رعایت حقوق اجتماع، همان تقواست. پس تقوا مخالف آزادی نیست و مانند نماز، روزه و خمس از فروعات مذهب نیست، بلکه تقوا حالتی است که سبب بقای حیات اجتماع هم می‌شود. همان گونه که رعایت قوانین راهنمایی و رانندگی، ما را از تجاوز به حقوق دیگران باز می‌دارد و کسی نمی‌تواند بگوید پشت چراغ قرمز نمی‌ایستم، چون محدودیت می‌آورد، تقوای اجتماعی هم مانند ایستادن در پشت چراغ قرمز است. انسان کفش می‌پوشد تا پایش محفوظ و سالم و تمیز بماند. پا نمی‌تواند بگوید که چرا مرا محدود کردی؛ زیرا پوشاندن آن برای سلامت خودش و مصونیت از سرما و گرما و ...است. شرع مقدس که این همه به تقوا سفارش کرده، می‌خواهد مصونیت اجتماعی ایجاد کند، نه اینکه درصدد محدودیت مذهبی باشد.

حضرت امام صادق(ع) درباره تقوا می‌فرماید:

«التقوی انْ لایفْقُدُک حَیثُ اَمَرَک وَلایراک حَیثُ نَهاک»

تقوا آن است که حضرت حق در جایی که دستور داده است، تو را ببیند و در آنجا که ناراحت می‌شود، تو را نبیند».

به عبارت دیگر، واجبات و مستحباتت را انجام بده و محرمات و مکروهات را ترک کن. حضرت صادق(ع) وارد مجلسی شدند، شخصی درخواست آب کرد و برایش شراب آوردند. حضرت تا این وضع را دید، از جا برخاست و فرمود: مجلسی که معصیت خدا در آن بشود، جای من نیست و از مجلس بیرون آمدند. اعمال ائمه اطهار(علیهم السلام)، باید سرمشق ما باشد. در مجلسی که رضای حق در آن نیست، نباید وارد شد و باید این گونه مجالس را ترک کرد. اگر عذابی در چنین مجالسی نازل شود، همه حاضران را در بر می‌گیرد. ‌