بیت الغزل

كلمات كليدي : بیت، مصراع، بیت الغزل، غزل

بیت در لغت به معنی خانه و اتاق و در اصطلاح ادبی واحد شعر است که خود از دو مصراع تشکیل شده. مصراع کمترین مقدار سخن موزون است. در شعر انگلیسی، واحد شعر verse است که در فارسی با سطر برابری می‌کند. مصراع را نیز half – verse می‌گویند. (داد؛ 1387: ص 87)

صبا به لطف بگو آن غزال رعنا را

که سر به کوه و بیابان تو داده‌ای ما را

بیتی را که بنای سرودن غزل بر آن نهاده شده و همچنین بهترین بیت غزل را بیت الغزل یا شاه بیت می‌نامند. (میر صادقی؛ 1376: ص 188) آنچنان که در اصطلاح شعر کلاسیک فارسی، بیتی را گویند که از حیث زیبایی و دقایق و ظرایف کلام نسبت به سایر ابیات شعر از برجستگی و امتیاز برخوردار باشد و معمولاً کیفیتی وصفی دارد، حافظ شعر خود را با این وصف ستوده است:

شعر حافظ همه بیت الغزل معرفت است

آفرین بر نفس دلکش و لطف سخنش

اصطلاح بیت الغزل تنها به غزل اختصاص ندارد و به ابیات امروز نیز قابل تعمیم است. در واقع منظور از بیت می‌تواند بخش یا قطعه برگزیده باشد. (قدما زیباترین بیت قصیده را بیت القصیده می‌گفتند) آنچنان که اصطلاح purple-patzh که به معنی «وصله گلرنگ» می‌باشد و اول بار توسط هوراس شاعر روم باستان به کار رفته است به قسمت‌هایی از شعر یا نثر اطلاق می‌شود که از حیث زیبایی و معیارهای هنری نسبت به دیگر قسمت‌ها برجسته‌تر و مهم‌تر باشد.

(داد؛ 1382: ص 87)

اصولاً در آثار شاعران درجه 2و3 باید به دنبال شاه بیت‌ها بود زیرا اشعاری که از حیث هنری و ارزش ادبی جزء آثار والا محسوب شوند کمتر دارای فراز و فرود و غث و سمین هستند.

علاوه بر آن در این آثار همه چیز حتی آواها و کلمات به بهترین وجه ممکن چیده شده‌اند و ابیات سست و ضعیف و مغلوط در آنها بسیار کم است و تقریباً اغلب ابیات شاه بیتند. اما در اشعار متوسط به ویژه در سبک وقوع و هندی که غزلیات بسیار طولانی هستند به ندرت می‌توان بیت نغز و غیر کلیشه‌ای پیدا کرد. به همین جهت معمولاً گزیده اشعار این شاعران را گلچین و چاپ می‌نمایند.