دعای همراه کار نه جایگزین کار

پرسش: اینکه در آموزه‌های وحیانی این همه تأکید بر دعای زیاد برای تأمین و افزایش رزق و روزی شده به معنای این است که دعا به جای عوامل مادی رزق از قبیل کار و تلاش و... است یا مفهوم دیگری دارد؟ لطفاً به نحو اجمال توضیح دهید.

پاسخ: بر اساس آموزه‌های وحیانی تأکید فراوان بر نقش دعا در تأمین و افزایش رزق و روزی انسان شده است. اما آیا این به معنای جایگزینی دعا به جای عوامل مادی رزق از قبیل: کار و تلاش و برنامه ریزی و... است؟ قطعاً پاسخ منفی است و این دو دسته عوامل یعنی عوامل مادی و عوامل معنوی هیچ کدام بی نیاز از یکدیگر نیستند و نمی‌توانند جایگزین یکدیگر شوند. بنابراین دعا باید همراه کار باشد نه جایگزین آن. در این رابطه از منابع و متون دینی نیز چنین می‌توان استنباط کرد که دعا جایگزین کار نیست، بلکه پشتوانه معنوی کارگران است تا با استفاده از ابزار دعا، از کار خود، بهره‌ها و نتایج بهتری بگیرند. شاهد این مدعا روایاتی است که ائمه معصومین(ع) با مشاهده افرادی که دعا را جایگزین کار و تلاش می‌کردند، آنان را به کار و تلاش دعوت می‌کردند.

یکی از اصحاب امام صادق(ع) به آن حضرت عرض می‌کند هزینه زندگی من به کندی می‌رسد. (لطفاً) برای تأمین رزق من دعا کنید. امام فوراً پاسخ دادند: «نه! (دعا نمی کنم) از خانه خارج شو و به دنبال روزی خود باش.» (وسایل الشیعه، ج17، ص22)

قرائن حالیه این روایت حاکی از آن است این فرد، بدون به کارگیری سعی و توان خود و با خانه نشینی از امام درخواست دعا کرده است که امام بدون درنگ دعای او را رد کرده و او را به کار و تلاش و خروج از خانه دعوت نمودند.

در روایت دیگری امام صادق(ع) به صراحت ناخرسندی خود را از بیکاران دعا کننده اعلام کرده و می‌فرمایند: «من از کسی که با ترک کسب و کار، لب به دعا می‌گشاید و می‌گوید خدایا روزی من را برسان، ناخشنود و ناراحتم». (همان، ص28)

همچنان که امام باقر(ع) به کنایه چنین فردی را کمتر از مورچه توصیف کرده و می‌فرمایند: «من از مردی که با احساس سختی از انجام کسب و کار می‌خوابد و می‌گوید: خدایا روزی مرا برسان، و در عین حال از حرکت در زمین برای جلب فضل الهی خودداری می‌کند، ناخشنودم. مورچه از سوراخ خود خارج می‌شود و روزی خود را می‌جوید (آیا این عده از مورچه هم کمترند؟) (همان، ص30)

بنابراین از جمع بندی روایاتی که مؤمنان را به دعا برای تأمین و افزایش رزق و روزی تشویق می‌کنند و روایاتی که انسان را از دعای بدون کار و تلاش برحذر می‌دارند، چنین می‌توان نتیجه گیری کرد که «نیایش و کار» در کنار هم معنا می‌یابند نه به جای هم. تلاش بدون نیایش و دعا و نیایش و دعا بدون کار و تلاش هر دو ناقص و ابترند. نتیجه مطلوب هنگامی به دست می‌آید که این دو در کنار یکدیگر قرار گیرند.