صورت Form

كلمات كليدي : صورت، ماده، علت صوري، جوهر، عرض صورت جسميّه، صورت نوعيّه

نویسنده : احسان ترکاشوند(عضو هیئت علمی دانشگاه ملایر)

صورت در لغت شکل و قیافه را گویند. امّا در اصطلاح فلاسفه، صورت یکی از اقسام جوهر است و در تعریف آن گفته‌اند:

«صورت، جوهر بالفعلی است که منشأ آثار و خواصّ شیء است»

مراد از قید «بالفعل»، همان منشأ آثار و خواصّ شیء بودن است مثل آب که صورت «آب بودن» منشأ آثار آن می‌باشد. یعنی همۀ خواصّ و آثار آب از آن سرچشمه می‌گیرد.

مثال مشهوری که برای فهم بهتر «صورت» و «مادّه» می‌زنند این است که: وقتی به میز توجه می‌کنیم نحوۀ خاص میز بودن که منشأ آثار میز است را صورت آن و چوب یا فلز را مادّۀ آن می‌دانند.

یکی از ویژگی‌های صورت این است که مستقل از مادّه نیست بلکه همواره در مادّه‌ای موجود می‌شود و از این جهت شبیه عرض است، با این تفاوت که عرض وجودی وابسته به موضوع خود دارد، اما در رابطۀ صورت و ماده قضیه بر عکس است؛ یعنی این ماده است که وابسته به صورت بوده و به وسیلۀ آن فعلیت یافته و موجود می‌شود.

همانطور که صورت مستقل از مادّه نیست مادّه نیز بدون صورت تحقّق پیدا نمی‌کند بلکه همواره به واسطه صورت است که موجود می‌شود، حتی می‌توان گفت صورت از شرایط حصول مادّه و به منزلۀ فاعل آن می‌باشد.

توجه به این نکته لازم است که با علّت با علت صوری به لحاظ مصداق یکی و به لحاظ مفهوم و حیثیت مختلفند. به این معنی که اگر آن دو را نسبت به یکدیگر در نظر بگیریم ماده و صورت خوانده می‌شوند و اگر نسبت به مجموع مرکب از این دو در نظر بگیریم علّت مادی و عت صوری برای آن مرکب خواهند بود.

از نکات قابل توجه دیگر اینکه ترکیب جسم از مادّه و صورت، ترکیب انصمامی نیست بلکه ترکیبی اتحادی است، به تعبیر ساده‌تر هر مرکبی را که در نظر بگیرید، همۀ اجزاء آن (هر جای آن را که دست بگذاریم) هم مادّه است و هم صورت لکن حیثیات و جهات با یکدیگر متفاوت است.

صورت جسمیّه و صورت نوعیّه

اختلاف آثاری که در اجسام گوناگون جهان مشهود است، ایجاب می‌کند که به حسب اختلاف آثار جسمانی، تقیسم دیگری در صورت انجام گرفته و در نتیجه، جسم مطلق با توجه به صورت‌های تازۀ جوهری که پیدا می‌کند به اقسام مختلفی تقسیم شود. در حقیقت با ترکیب هیولی و صورت جسمیه، جسم پیدا می‌شود، و این نقطۀ شروع ترکیب‌های بعدی است هر ترکیب جدیدی، خواص تازه‌ای ایجاد می‌کند تا جایی که ترکیبات خاتمه می‌یابند. هر ترکیب تازه، دارای خواص تازه بوده و یک «صورت نوعیّه» مخصوص به خود دارد و همچنین مجموع چندین نوع که نوع تازه‌ای به وجود می‌آورند، «مادّه» برای صورت نوعیّه جدید می‌باشند و در نهایت مجموع صورت و ماده یک نوع جدید می‌باشند.

با توجه به آنچه که گفته شد می‌توان صورت را به دو نوع صورت جسمیه و صور نوعیه تقسیم کرد. صورت جسمیه‌ همان است که ترکیب آن با هیولی جسم را به وجود می‌آورد و صور نوعیه صورت‌هایی هستند که با جسم ترکیب شده و مرکب‌های پیچیده‌تری را به وجود می‌آورند. با ترکیب اولین صورت نوعیه با جسم عنصر ایجاد شده و با ترکیب عناصر مواد مرکب دیگر حاصل می‌شوند.