نگاهی بر وظایف و اختیارات امام در فلسفه سیاسی شیعه

وظايف، امام، سياست، قانون

حجت الله كریمی

متکلمان شیعه و فقهای مذهب حقه تشیع همواره به درستی تاکید و تصریح داشته‌اند که در قلمرو اختیارات شرعی پیامبر و امام هیچ تفاوتی وجود ندارد؛ آنان به وضوح بیان داشته‌اند که امام با نبی تنها از این جهت متفاوت است که به او وحی نمی‌شود. با تکیه بر همین عقیده می توان اظهار داشت که در تلقی فلسفه سیاسی شیعه وظایف امام همان وظایف پیامبر و زمان حیات اوست. با اعتقاد به این معنی می‌توان با نگاهی به متون کلامی و فقهی شیعه و نیز دقت در سیره عملی پیامبر و نگرش به شکل حکومت حضرت علی (ع) مهم‌ترین وظایف امام در فلسفه سیاسی تشیع را بر شناخت، که ذیلا به یک مورد از وظایف مذکور که ریاست عالیه دولت اسلامی و فرماندهی نیرو‌های نظامی است پرداخته می‌شود.

نیازمندی قانون اسلامی به اجرا و تحقق خارجی، ضرورت اداره و تنظیم داخل تشکیلات اداری و سیاسی جامعه اسلامی و نیز احتیاج غیر قابل انکار قوای نظامی به فرماندهی هم در زمان جنگ و هم در دوران صلح، ضرورت وجود ریاست عالیه‌ای برای دولت اسلامی و فرماندهی نیرو های نظامی را قطعی و مسلم می‌کند.

شالوده‌های عقلی و شرعی چنین ضرورتی، همان بنیان های ضرورت نصب امام است و طبعا تکرار آنها ضرورت ندارد. ناگفته پیداست که طبق قاعده حسن و قبح عقی و شرعی نصب امام مفضول با وجود فاضل ناگزیر باید در همه احوال ریاست عالیه مذکور با امام باشد و این مسئولیت در شمار بدیهی‌ترین و نخستین وظایف امام در فلسفه سیاسی تشیع است.

باید این واقعیت را مد نظر قرار داد که پیامبر اسلام تنها مبلغ وحی الهی نبود وی درست در شرایطی که امکان اجرای گسترده احکام اجتماعی اسلام با تکوین اولین دولت اسلامی در مدینه فراهم شد، شخصاً ریاست عالیه دولت و فرماندهی نیرو‌های نظامی را عهده دار گردید از آنجا که در فلسفه سیاسی شیعه امام کلیه وظایف شرعی و سیاسی و اجتماعی رسول خدا را پس از ایشان به عهده دارد بنابراین به طور طبیعی ریاست عالیه مورد بحث را نیز دارا خواهد بود.

عقیده به انتقال قهری وظایف نبی به جانشین وی امری نیست که اختصاص به شیعیان داشته باشد. بلکه کلیه فرقه های اسلامی که به ضرورت نصب امام اعتقاد داشتند همین عقیده را نیز در باب انتقال وظایف شرعی و سیاسی پیامبر به امام یا خلیفه را دارند.

با مطالعه و مداقه در اندیشه‌ها و آرای شیخ مفید از بزرگترین فقهای شیعه به صراحت این معنی مشخص می‌گردد که امام به عنوان جانشین پیامبر، قطعا عهده دار وظایف اداری، قضائی و نظامی پیامبر نیز می‌باشد و عین عبارات شیخ در این‌باره به این شرح است: «امامان جایگزینان پیامبران (ص) در روان کردن احکام و بر پا داشتن حدود الهی و پاسداری از شرایع و تربیت کردن نوع بشرند» با این تعریف امام نه تنها رئیس اداری و قضائی و نظامی امت اسلامی است، بلکه معلم پر قدرت توده مردم نیز می باشد.

توجه به جایگاه حضرت علی (ع) در دوره حکومت و نگرش به سیره سیاسی آن حضرت، همین جایگاه مورد بحث برای امام را مسلم می‌دارد. زیرا سیره آن حضرت به خوبی مبین این مطلب می‌باشد که ایشان ریاست عالیه دولت و فرماندهی نیرو های نظامی را مستقیما و شخصا عهده دار بودند، همین معنا در مورد امام حسن نیز جریان داشت. ایشان نیز در همان دوره کوتاه حکومت بر جامعه اسلامی، شخصا عالی‌ترین مقام سیاسی مملکت اسلامی و فرماندهی نظامی را عهده دار بودند.