فوايد و آثار روزه داری

نويسنده: سيدعباس تقوی

روزه در اسلام به عنوان يکي از مهم ترين عبادات به شمار مي رود. اين عبادت در ماه رمضان انجام مي گيرد و در صورت ترک به هر دليلي مي بايست قضا شود. در آيات و روايات؛ فوايد و آثار بسياري براي اين عمل عبادي بيان شده که نويسنده در اين مطلب به برخي از آنها پرداخته است.

اهميت روزه و روزه داری

هر يک از عبادات شرعي داراي فلسفه و اهداف و حکمت ها و عللي است که دانستن آنها به ما کمک مي کند تا شوق و انگيزه براي انجام آن پيدا کنيم. بر اساس آموزه هاي وحياني اسلام هر حکم شرعي در اسلام داراي مصلحت يا مفسده اي در متعلق آن است. بنابراين، اگر چيزي را واجب دانسته مصلحت يقيني براي بشر در آن است و اگر حرام نموده شکي نبايد کرد که در آن مفسدتي بزرگ براي انسان است. البته در مستحبات و مکروهات نيز چنين حالتي است اما با اين تفاوت که مصلحت يا مفسدت آن درحدي نيست که واجب يا حرام شود. همچنين درباره مباح بايد گفت که مصلحت و مفسدت در آن با توجه به شرايط در حالت تساوي است.

اگر بخواهيم اهميت روزه را بدانيم بايد به آثار و فوايد آن توجه کنيم و در آن زمان است که ارزش و اهميت اين عبادت که در همه شرايع آسماني وجود داشته است، (بقره، آيه 183) دانسته مي شود. از همين رو، براي درک و ايجاد انگيزه و تشويق به انجام عمل روزه برخي از فوايد و آثار آن بيان مي شود.

برخی فوايد اجتماعی روزه

در اسلام براي روزه فوايد و آثار متعددي در همه حوزه هاي فردي و اجتماعي و دنيوي و اخروي و نيز مادي و معنوي بيان شده که در اينجا به برخي از آنها اشاره مي شود. از جمله آثار روزه در حوزه اجتماعي مي توان به موارد زير اشاره کرد:

1. پايه های اجتماعی اسلام: اسلام يک هويت اجتماعي بر هر شخصي است به طوري که او را از ديگران جدا مي کند و هويت و شخصيت جداگانه اي مي بخشد؛ يعني همان طوري که اختلاف زباني و نژادي و مانند آن موجب هويت بخشي و تمايز اجتماعي انسان ها و جوامع بشري از يکديگر مي شود(حجرات، آيه 13) برخي از عبادات نيز به شکل خاص موجب هويت بخشي جامعه اسلامي مي شود. البته وجود اين امور در شرايع ديگر مانند مسيحي و يهودي به اين معنا خواهد بود که اسلام از آدم(ع) تا خاتم(ص) يک هويت ديني خاص است به طوري که از ديگر اديان چون بودايي و هندويي و مانند آنها بازشناخته مي شود. امام باقر(ع) فرموده است: بني الاسلام علي خمسهًْ اشياء، علي الصلوهًْ و الزکاهًْ و الحج و الولايه؛ اسلام بر پنج چيز استوار است، بر نماز و زکات و حج و روزه و ولايت يا همان رهبري اسلامي.(فروع کافي، ج 4 ص 62، ح 1).
2. تساوی افراد جامعه: يکي از فوايد و آثار روزه داري آن است که افراد جامعه در يک سطح تساوي قرار مي گيرند و تفاوت هايي چون ثروت و فقر نمي تواند موجب هويت هاي جداگانه از براي افراد جامعه شود. هر يک از افراد جامعه خود را در سطحي مي يابد که ديگران در آن سطح قرار داشته و ملاک هاي اعتباري و ظاهري و دنيوي جايگاه خودش را از دست مي دهد و امر ديگري چون تقوا به عنوان معيار ارزش گذاري ها قرار مي گيرد به طوري که هر کسي که روزه مي گيرد به عنوان متقي در جامعه اسلامي ارزش يافته و کسي که روزه را ترک مي کند به عنوان غيرمتقي از جامعه طرد شده و نژاد و پول و ديگر امور نمي تواند او را در جايگاه اجتماعي ارزشمندي قرار دهد؛ چرا که تقوا معيار سنجش در جامعه اسلامي است(حجرات، آيه 13) و ثروت و فقر نشانه ارزش اجتماعي به ويژه در پيشگاه خداوند و علامتي براي کرامت و اهانت نيست. (فجر، آيات 15 و 16) امام صادق(ع) در اين باره مي فرمايد: انما فرض الله الصيام ليستوي به الغني و الفقير، خداوند روزه را واجب کرده تا بدين وسيله دارا و ندار و غني و فقير مساوي گردند (من لايحضره الفقيه، ج 2 ص 43، ح 1) امام رضا(ع) نيز در اين باره مي فرمايد: مردم به انجام روزه امر شده اند تا درد گرسنگي و تشنگي را بفهمند و به واسطه آن فقر و بيچارگي آخرت را بيابند.(وسائل الشيعه، ج 4 ص 4 ح 5 علل الشرايع، ص 10) پس کسي که روزه مي گيرد خود را در سطح ديگر افراد جامعه مي بيند و فقير و غني يک چيز را با هم تجربه مي کنند و خود را در پيشگاه الهي يکسان مي يابند.
3. آموزش اطاعت از اوليای امور: روزه به آدمي مي آموزد که مطيع باشد و اما و اگر نکند. کسي که روزه مي گيرد از خوردن و نوشيدن که امور مباح است پرهيز مي کند. بنابراين ترک گناهان براي او بسيار ساده تر خواهد بود؛ چرا که از مهم ترين نيازهاي طبيعي و مباحات، چشم پوشي کرده است. روزه داري موجب مي شود تا ياد بگيرد همواره مطيع خداوند و رهبران ديني باشد. امام باقر(ع) ضمن بيان مواردي که روزه داري را ناقص مي کند به مسئله اطاعت از رهبري اشاره کرده و مي فرمايد: روزه اين افراد کامل نيست: 1- کسي که امام(رهبر) را نافرماني کند؛ 2- بنده فراري تا زماني که برگردد؛ 3- زني که اطاعت شوهر نکرده تا اينکه توبه کند؛ 4- فرزندي که نافرمان شده تا اينکه فرمانبردار شود.(بحارالانوار ج 93، ص 295) البته از اين روايت ابعاد ديگري از اطاعت از اوليا بيان شده است؛ زيرا در همه اين موارد نوعي ولايت براي شوهر، مالک برده و پدر ثابت است که در صورت عصيان، اين ولايت ناديده گرفته مي شود و همين موجب مي شود که عمل عبادي ارزش و اعتبار شرعي و تاثير خود را از دست بدهد. به سخن ديگر، روزه داري به آدمي مي آموزد تا چگونه مطيع اولياي خويش به ويژه اولياي امور ديني و اجتماعي خويش باشد؛ زيرا در صورت تخلف و عصيان، گويي روزه نگرفته و عبادتي را انجام نداده است.

4- اهتمام به اقشار جامعه: از حضرت امام حسن عسکري(ع) پرسيدند: چرا روزه واجب شده است؟ فرمودند: تا ثروتمند درد گرسنگي را دريابد و به فقير توجه کند. (کافي، ج 4، ص 181) و هشام از امام صادق(ع) علت روزه را پرسيد فرمود: «خداوند روزه را واجب کرد تا غني و فقير با هم مساوي باشند. و بدان جهت که غني رنج و گرسنگي را لمس کرده تا به فقير رحم کند و هر وقت چيزي خواسته قدرت به دست آورن آن را داشته است و خدا خواسته است که ميان بندگانش يکنواختي به وجود آورد و خواسته است ثروتمند طعم گرسنگي را بچشد و اگر جز اين بود ثروتمند بر مستمند و گرسنه ترحم نمي کرد.» (وافي، ح 2، ص 8)

آثار معنوی روزه

عمده آثار روزه در حوزه معنوي است؛ زيرا به انسان کمک مي کند تا در مسير تعالي اخلاقي و فضايل برتر انساني گام بردارد و خود را از هرگونه آلودگي هاي تفاخر و تکاثر و خودبيني و خودپسندي و مانند آن رها سازد. از جمله آثار معنوي روزه مي توان به موارد زير اشاره کرد:

1- اخلاص: روزه فرصتي است تا انسان به اخلاص برسد و خود را از هرگونه منيت ها و خودخواهي ها و رياورزي ها پاک سازد. در روايات از روزه به عنوان آزمون اخلاص ياد شده است. امام علي(ع) فرموده است: فرض الله... الصيام ابتلاء لاخلاص الخلق؛ خداوند روزه را واجب کرد تا به وسيله آن اخلاص خلق را بيازمايد. (نهج البلاغه، حکمت 252)

2- سپر از آتش دوزخ: از فوايد روزه مي توان به کسب تقوايي اشاره کرد که در آيه 183 سوره بقره به آن اشاره شده است. تقوا عامل حفظ انسان از خشم و جلال الهي و نماد اصلي آن يعني دوزخ و آتش سوزان آن است. رسول خدا(ص) فرمود: الصوم جنهًْ من النار؛ روزه سپر آتش جهنم است. (الکافي، ج 4 ص 162)؛ يعني به واسطه روزه گرفتن انسان از آتش جهنم در امان خواهد بود. امام علي(ع) نيز در اين باره مي فرمايد: «عليکم بصيام شهر رمضان فان صيامه جنهًْ حصينهًْ؛ بر شما باد به روزه گرفتن در ماه رمضان؛ زيرا روزه گرفتن در آن، دژ استواري است.» (امالي طوسي، ص 136)

3- پاداش خاص الهی: خداوند خود پاداش و مزد روزه دار را مي دهد. رسول خدا از قول خداي تعالي فرمود: الصوم لي و انا اجزي به؛ روزه براي من است و من پاداش آن را مي دهم. (وسائل الشيعه ج 7 ص297، ح 15 و 16؛ 27 و 30)

4- بهره مندی از بهشت و غذاهای آن: رسول خدا(ص) فرمود: کسي که روزه، او را از غذاهاي مورد علاقه اش بازدارد بر خداست که به او از غذاهاي بهشتي بخوراند و از شراب هاي بهشتي به او بنوشاند. (بحارالانوار ج 93، ص 331)

5- سيرابی در قيامت: رسول خدا(ص) فرمود: طوبي لمن ظما او جاع لله اولئک الذين يشبعون يوم القيامهًْ؛ خوشا به حال کساني که براي خدا گرسنه و تشنه شده اند اينان در روز قيامت سير مي شوند. (وسائل الشيعه، ج 7 ص 299، ح 2)

6- حمايت و بشارت فرشتگان الهی در دنيا و آخرت: امام صادق(ع) فرمود: هر کس که در روز بسيار گرم براي خدا روز بگيرد و تشنه شود خداوند هزار فرشته را مي گمارد تا دست به چهره او بکشند و او را بشارت دهند تا هنگامي که افطار کند. (الکافي، ج 4 ص 64 ح 8؛ بحارالانوار ج 93 ص 247)

7- لقای الهی: امام صادق(ع) فرمود: للصائم فرحتان فرحهًْ عند افطاره و فرحهًْ عند لقاء ربه؛ براي روزه دار دو سرور و خوشحالي است: 1- هنگام افطار 2- هنگام لقاء پروردگار (وسائل الشيعه، ج 7 ص 290 و 294 ح 6 و 26)

8- ورود از در خاص بهشت: رسول خدا(ص) فرمود: ان للجنهًْ بابا يدعي الريان لايدخل منه الاالصائمون؛ براي بهشت دري است به نام ريان که از آن فقط روزه داران وارد مي شوند. (وسايل الشيعه، ج 7 ص 295، ح 31؛ معناي الاخبار ص 116)

9- رهایی از بند شياطين: رسول خدا(ص) فرمود: ماه رمضان ماه مبارکي است که خداوند واجب فرموده است که در اين ماه روزه بگيريد؛ پس در اين ماه، تمام درهاي بهشت گشوده و تمام شياطين دربند و زنجير کشيده شده و در اين ماه؛ شب قدري است که از هزار ماه بهتر است پس هر کس از (فيض هاي) آن بي بهره بماند به راستي که بي بهره و محروم مانده است و اين سخن را حضرت سه بار تکرار فرمود. (بحار، ج 93، ص 366)

10- رهایی از عذاب الهی: رسول خدا(ص) فرمودند: پنج چيز بر امت من در ماه رمضان عطا شده است که به امت هيچ پيغمبري پيش از من عطا نشده است. 1- چون شب اول ماه رمضان شود خداي عز و جل به آنان نظر کند و هر کس مورد توجه خدا شد هرگز او را عذاب نخواهد فرمود؛ 2- آنکه بوي دهانشان به هنگام عصر نزد خداي عز و جل از مشک خوشبوتر باشد؛ 3- آنکه فرشتگان شبانه روز براي آنان طلب آمرزش کنند؛ 4- آنکه خداي عز و جل بهشت را مامور فرمايد که براي بندگانم آمرزش بطلب و خود را براي آنان بياراي تا خستگي و آزار دنيا از جانشان به در آيد و به بهشت و پذيرايي من درآيند؛ 5- آنکه چون شب آخر فرا رسد همگي آنان آمرزيده شوند.(خصال صدوق، ج 1، ص 353)

11- بهره مندی از هفت صفت خوب: رسول خدا(ص) فرمود: هيچ مومني نيست که ماه رمضان را فقط به حساب خدا روزه بگيرد مگر آنکه خداوند تبارک و تعالي هفت صفت را براي او ثابت و لازم فرمايد: 1- آنکه هر چه حرام در پيکرش باشد گداخته شود؛ 2- به رحمت خداي عز و جل نزديک مي شود؛ 3- کفاره گناه پدرش آدم را پرداخت نموده است؛ 4- خداوند لحظات جان کندن را بر وي آسان گرداند؛ 6- از گرسنگي و تشنگي روز قيامت در امان خواهد بود؛ 5- خداي عز و جل از خوراکيهاي لذيذ بهشتي او را نصيب دهد؛ 7- خداي عز و جل بيزاري از آتش دوزخ به او عطا فرمايد.(خصال صدوق، ج 1، ص 356؛ بحارالانوار، ج 96، ص 369)

12- آمرزش الهی: امام باقر(ع) فرمودند: خداوند ملائکه اي دارد که موکل به روزه داران هستند و براي آنان در هر روز ماه رمضان تا آخر ماه رمضان طلب آمرزش مي کنند و هر شب، وقت افطار روزه داران را ندا مي کنند که اي بندگان خدا بشارت باد شما را که گرسنگي کمي تحمل کرديد و سيري بسيار در پيش داريد و چون شب آخر ماه رمضان فرا رسد، روزه داران را ندا مي کنند که اي بندگان! بشارت باد شما را که خداوند گناهان شما را آمرزيد و توبه شما را قبول کرد، ببينيد در آينده چگونه عمل خواهيد کرد. (وسايل الشيعه، ج 7، ص 176)

13- پاداش مضاعف الهی: رسول گرامي اسلام(ص) فرمود: بدانيد ماه رمضان ماه بزرگي است، خداوند حسنات و نيکي ها را در اين ماه مضاعف مي کند، گناهان و بدي ها را محو مي فرمايد و درجات روزه داران را بالامي برد، هر کس در اين ماه رمضان صدقه اي بدهد خداوند او را مي آمرزد و هر کس به مملوکان و کارگران خود احسان کند پروردگارش او را مي آمرزد، هر کس خوش رفتاري و خوش اخلاقي کند خداوند او را مي آمرزد، هر کس خشم خود را فرو برد خداوند او را مي آمرزد، هر کس صله رحم کند خدا او را مي آمرزد. سپس رسول خدا(ص) فرمود: اين ماه شما مانند ماه هاي ديگر نيست، زيرا چون به شما روي آورد، با برکت و رحمت روي کند و چون بر شما پشت کند و برود، با آمرزش گناهان مي رود... بدبخت واقعي کسي است که اين ماه تمام بگذرد و گناهانش آمرزيده نشود و موقعي که نيکوکاران به دريافت پاداش پروردگار کريم موفق شوند او زيانکار و متاسف باشد. (امالي شيخ صدوق، م13) همچنين رسول خدا(ص) فرمود: اگر بنده خدا مي دانست که ماه رمضان چيست (چه برکتي وجود دارد) دوست مي داشت که تمام سال، رمضان باشد. (بحارالانوار، ج 93، ص 346)

فوايد تربيتی و اخلاقی

روزه فوايد تربيتي و اخلاقي هم دارد. همان طوري که روزه دار با روزه گرفتن به معنويت دست مي يابد همچنين از اين راه خود را به گونه اي تربيت مي کند تا فردي اخلاقي شود.

وقتي روزه دار خود را با ديگر افراد جامعه در اين امر عبادي يکسان مي يابد، خودبرتربيني را کنار مي گذارد همان طور که عبادت حج و نماز جماعت و جمعه اين گونه تاثيرات تربيتي و اخلاقي دارد.

از جمله آثار تربيتي روزه داري مي توان به امور زير اشاره کرد:

1- خودسازی برای آخرت: روزه داري انسان را نسبت به آخرت آگاه مي سازد؛ زيرا انسان درمي يابد با روزي مواجه است که اگر ره توشه تقوا را با خود از دنيا نبرد در آن روز هيچ چيزي نيست که او را ثروتمند کند. ره توشه انسان در جهان آخرت روزه و ديگر اعمال عبادي است که تقوا را مي سازد و انسان را به خداوند نزديک مي کند و اين گونه است که از فقر به غنا دست مي يابد. (فاطر، آيه 15) روزه ، نقش بسيار سازند ه اي دارد تا انسان با فقر و نداري آشنا شود و بداند که بايد خود را براي روزي آماده کند که همه فقير و ندار هستند مگر کساني که به خداوند پيوسته اند. امام رضا(ع) روزه را يادآور قيامت دانسته و آن را عامل خودسازي و تزکيه نفس مي داند و مي فرمايد: مردم به انجام روزه امر شده اند تا درد گرسنگي و تشنگي را بفهمند و به واسطه آن فقر و بيچارگي آخرت را بيابند. (وسائل الشيعه، ج4، ص 4، ح 5؛ علل الشرايع، ص10) البته هرچه شرايط سخت تر باشد انسان بهتر مي تواند خود را بسازد و از همين روست که روزه داري در تابستان و روزهاي بلند و گرماي سوزان آن بهتر و تاثيرگذارتر خواهد بود، زيرا انسان را قوي تر و محکم تر مي کند؛ چرا که درختي که در بيابان و تندبادهاي سهمگين رشد کند با هر بادي نمي لرزد و از جا کنده نمي شود. رسول خدا(ص) فرمود: الصوم في الحر جهاد؛ روزه گرفتن در گرما، جهاد است. (بحارالانوار، ج 96، ص 257) امام علي(ع) نيز فرمود کسي که بتواند چشم از لذات دنيا از خورد و خواب و شهوت و مانند آن بگذرد مي تواند نفس را چنان تربيت کند که دنيا فريبش ندهد. ايشان فرموده است: صوم النفس عن لذات انفع الصيام؛ روزه نفس از لذت هاي دنيوي سودمندترين روزه هاست. (غررالحکم، ج1، ص 416 ح 64)

2- پرهيز از گناهان: روزه تمريني است تا انسان از گناهان پرهيز کند. انساني که روزه مي گيرد در کارگاه يک ماهه روزه، تمرين مي کند تا در طول سال از گناه اجتناب ورزد. امام علي(ع) فرمود: روزه پرهيز از حرام ها است همچنان که شخص از خوردني و نوشيدني پرهيز مي کند. (بحار، ج 93، ص 249)

3- روزه نفس: انسان بايد بياموزد چگونه نفس و هوي هاي آن را مهار و مديريت کند. از آن جايي که نفس انساني همه قوا را داراست اگر در حالت اعتدال باقي نماند ممکن است هر يک بر ديگري طغيان کند. طغيان شهوت و غضب، مهم ترين طغيان هاي قواي نفساني عليه کليت نفس و کمال يابي آن است. روزه به سبب آن که با شهوات انساني درگير است اين امکان را به نفس مي دهد تا قواي خود را مهار و مديريت کند.

در اين ميان برخي از قواي انساني نيازمند توجه و اهتمام بيشتري است که از مهم ترين آنها قلب است که قوه ادراکي و عاطفي بشر را شکل مي بخشد. البته بايد توجه داشت که نفس به اعتبار حالاتي که به آن دست مي دهد نامگذاري مي شود و قلب نيز مرتبه اي از نفس است نه چيزي بيرون از آن؛ به سخن ديگر، نفس انساني داراي درجات و مراتبي است که براي هر مرتبه اي نامي مشخص دارد. قلب يک مرتبه از مراتب نفس است که به سبب اهميت مي بايست بيشترين توجه به آن شود. از همين رو تربيت قلب بسيار مهم ارزيابي مي شود. در ادبيات اسلامي روزه، عنوان عامي چون زکات دارد که اختصاص به امساک خوردن و نوشيدن نيست بلکه فراتر از آن را معنا مي کند.

امام علي(ع) درباره مديريت قلب در قالب روزه مي فرمايد: صوم القلب خير من صيام اللسان و صوم اللسان خير من صيام البطن؛ روزه قلب بهتر از روزه زبان است و روزه زبان بهتر از روزه شکم اسم. (غررالحکم، ج1، ص 417، ح80) پس براي هر چيزي صوم و صيامي است؛ به اين معنا که بايد مديريت و مهار شود و امساک انجام گيرد و هر سخني گفته نشود و هر چيزي شنيده نشود و مانند آن. در همين رابطه امام صادق(ع) فرموده است: آنگاه که روزه مي گيري بايد چشم و گوش و مو و پوست تو هم روزه دار باشند. «يعني از گناهان پرهيز کند.» (الکافي ج 4 ص 87، ح1)

4- صبر: روزه کارگاه صبر و استقامت در برابر بزرگ ترين فشارهاي دروني است که خوردن و نوشيدن و ترک گناه و وسوسه هاي شيطاني از جمله آنهاست.

از همين رو خداوند روزه را صبر دانسته است؛ زيرا امام صادق(ع) درباره کلام الهي «واستعينوا بالصبر و الصلوه» فرموده است: قال: الصبر، الصوم؛ خداوند عزوجل که فرموده است: از صبر و نماز کمک بگيريد، مراد از صبر، همان روزه است. (وسائل الشيعه، ج 7، ص 298، ح3)

5- رهایی از اميال شيطانی: امام رضا(ع) درباره فلسفه روزه مي فرمايد: «علت روزه، براي فهميدن درد گرسنگي و تشنگي است تا بنده، ذليل و متضرع و ماجور و صابر باشد و شدائد آخرت را درک کند، علاوه بر اين در روزه اميال نفساني شکسته شده و موعظه اي هست براي امر آخرت و آگاهي از حال اهل فقر و تنگدستي در دنيا و آخرت.» (عيون اخبارالرضا، ج 2، صفحه 178؛ بحارالانوار، ج 96، ص 370)

آثار و برکات روزه تنها منحصر به موارد ياد شده در بالانيست و زمينه هاي ديگري از جمله اقتصادي و بهداشتي و غيره را شامل مي شود که براي رعايت اختصار به همين مقدار بسنده مي شود.

روزنامه كيهان، شماره 21093 به تاريخ 7/4/94، صفحه 6 (معارف)