اقسام امید و آرزو

اقسام اميد و آرزو

پرسش: چرا امید و آرزوهای برخی افراد جنبه عینی و عملی پیدا نکرده و به مرحله ظهور و بروز خارجی نمی‌رسد؟

پاسخ: یکی از مهم‌ترین دلایل محقق نشدن امیدها و آرزوهای برخی افراد، به چگونگی و نوع امیدها و آرزوهای آنان برمی گردد. هر چقدر این امیدها و آرزوها از مدار واقعیت و حقیقت دور، و به توهم و خیال و اعتباریات نزدیک تر باشد، تحقق عینی و عملی آن با مشکل مواجه می‌شود و امکان وقوعی آن به صفر می‌رسد. بنابراین به طور کلی می‌توان امیدها و آرزوها را به امیدها و آرزوهای کاذب و صادق تقسیم کرد. شهید مطهری(ره) در این زمینه می‌فرماید: «معمولا افرادی که از لحاظ روح و روان، سالم و بانشاط‌اند و انحرافی پیدا نکرده‌اند، کمتر به تخیل و به هم بافتن آرزوهای دور و دراز و نامعقول می‌پردازند.

همیشه عملی فکر می‌کنند و عملی آرزو می‌کنند، یعنی آرزوهای آنها در جهت همان مداری است که در زندگی دارند، روی بال و پر خیال نمی نشینند و آرزوی امور ناشدنی را نمی کنند، ولی افراد ضعیف که مبتلابه بیماری روانی هستند و نشاط عمل ندارند و در وجودشان همت و اراده ای موجود نیست، بیشتر بر مرکب سریع السیر خیال سوار می‌شوند و با خیالات خود را سرگرم می‌کنند». (حکمت‌ها و اندرزها، ص 181)

پس باید دایره امیدها و آرزوهایمان را محدود سازیم و بدانیم هر چیزی شایسته امید داشتن نیست. بازیابی و تشخیص امیدهای واهی و کاذب از امیدهای واقعی و صادق، و امیدهای پست و بی ارزش از امیدهای ارزشمند و متعالی و تجدیدنظر در امیدها، امری ضروری و اجتناب ناپذیر است. به بیان دیگر امیدها و آرزوها آسیب‌ها و آفاتی دارند که مهم ترین آنها، عدم آگاهی و اطلاع از واقعیات، غفلت از وظیفه اصلی، بلندپروازی، فاصله گرفتن از مبانی دینی و عوامل فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی حاکم بر جامعه است. از این رو امیدها و آرزوهایی که بر پایه چنین زمینه‌ها و مقدماتی شکل می‌گیرد به قرار زیر است:

1- امیدها و آرزوهای واهی:گاهی امیدها و آرزوها، کاذب، واهی و غیرواقعی است و از حقیقت به دور و به توهم شباهت دارد. به قول شاعر:

امید نیست که عمر گذشته بازآید

در این امید به سر شد، دریغ عمر عزیز

امام علی(ع) آرزوهای کاذب را به سراب و آب نمایی تشبیه کرده است که تشنه کامان را به دنبال خود می‌کشاند، ولی هر لحظه آنها را تشنه تر می‌کند. (غررالحکم و دررالکلم، ج5، ص 438) براین اساس، در آموزه‌های دینی، از آرزوهای دراز، به دلیل آثار و پیامدهای شوم آن به آرزوهای غیرمنطقی تعبیر و نکوهش شده است. علی(ع) در این رابطه می‌فرماید: «از آرزوهای دراز بپرهیزید که زیبایی نعمت‌های الهی را از نظر شما می‌برد و آنها را نزد شما کوچک می‌کند و به کمی شکر فرامی خواند». (همان، ج 3، ص 319)

2- امیدها و آرزوهای تعدیل نشده: یکی از آسیب‌ها و آفات امید و آرزو، خروج از مدار و مرز اعتدال است. اگر امید و آرزو از حد اعتدال خارج شود و رنگ افراطی به خود بگیرد، مفاسد جبران ناپذیری را به دنبال خواهد داشت. امام علی(ع) می‌فرماید: «از تکیه کردن بر آرزوها بپرهیزید که همانا سرمایه احمقان و مانع خیر آخرت و دنیاست». (نهج البلاغه، نامه 31)

بنابراین اگر در بعضی آیات و روایات آرزو مذمت شده، همین آرزوهای طولانی و دراز است که پشتوانه عقلانی ندارد، علی(ع) در این خصوص می‌فرماید: «شرف الغنی ترک المنی» برترین بی نیازی، ترک آرزوهاست. (نهج البلاغه، حکمت 34) در روایتی دیگر آثار زیانبار آرزوهای واهی را این گونه ترسیم فرموده اند. آرزوهای دراز، عقل انسان را می‌برد، وعده آخرت را دروغ می‌شمرد، انسان را به غفلت وا می‌دارد و سرانجام آن، حسرت و ندامت است. (میزان الحکمه، ج 1، ص 103)

آرزو بد نیست طغیانش بد است- هست دریا خوب و طوفانش بد است

گرچه هر میلی همایون مرکبی است- خارج از اندازه جولانش بد است