فضيلت و فوايد سكوت

نويسنده: علی قنبريان

سکوت امري است که داراي فضيلت عظيمي بوده و در کتب معتبر حديثي، احاديث بسياري در باب فضيلت آن آمده است و اگر کسي بتواند سکوت را سرلوحه کار خود قرار بدهد، از بسياري از شرها و بدبختي‎هايي که زندگي در سر راه او قرار مي‎دهد نجات مي‎يابد. البته هر سکوتي موجب خير نيست. بلکه سکوتي مي‎تواند به انسان خير و برکت برساند که با تفکر و تعقل باشد. اگر انسان بدون انديشه و تفکر و تعقل، سکوت اختيار کند باعث مي‎شود که سرانجام، آه و حسرت بر دلش نقش ببندد و ديگر چيزي جز پشيماني و اندوه بر سر راهش باقي نماند. در باب تفکر در سکوت نيز احاديث بسياري وجود دارد. همچنين اگر انسان بر ظلمي که در مقابل چشمانش صورت مي‎گيرد سکوت کند چه بسا که در عمل شخص ظالم نيز شريک باشد چرا که همين سکوت و خاموشي او، عمل ظالم را تأييد مي‎کند و شخص ظالم بر عمل خود مصرّتر مي‎شود.

درمقاله پيش رو درباره چيستي، فوايد و فضيلت سکوت و سکوت‎هاي غيرجايز سخن گفته شده است.

***

چيستی سکوت

کلمه سکوت در کتب مختلف لغوي ذکر شده و تمامي معاني که در اين کتب براي اين کلمه استعمال شده است تقريباً يک مفهوم را مي‎رسانند و آن خاموشي و عدم اظهار عقيده درباره يک چيز است. براي مثال، حسن انوري در کتاب فرهنگ فشرده سخن آورده است که سکوت به معناي: بازگو نکردن احساسات، نظر و عقيده يا اطلاعات و ذات‎ها مي‎باشد. (حسن انوري، فرهنگ فشرده سخن، ج: 1، ص: 1313).

فوايد سکوت

سکوت داراي آثار و فوايد بسياري است و در کتب مختلف حديثي، احاديث فراواني در فايده آن آمده است. بيشتر احاديثي که در باب سکوت وارد شده از فضيلت و ثواب و فايده سکوت بحث مي‎کنند. البته در برخي موارد نيز احاديثي در باب ذم سکوت به ميان آمده که درباره آنها سخن گفته خواهد شد. در فايده سکوت همين بس که امام صادق (ع) مي‎فرمايند که حضرت لقمان (ع) به پسرش فرمودند: «يا بني إن كنت زعمت ان الكلام من فضه فإن السكوت من ذهب‌؛ پسرم! اگر تو پنداري سخن از نقره است، به راستي كه خاموشي از طلا است». (الكافي (ط - الإسلاميه)، ج‌2، ص: 114).

با توجه به اين حديث گهربار و آيات و احاديث بسيار ديگري که در اين ‎باره بيان شده است فوايد زيادي که در سکوت نهفته معلوم مي ‎شود.

برخي از اين فوايد عبارتند از:

الف. عدم انحرف انسان از راه راست

گاهي اوقات انسان براي اينکه در ميان مردم خودي نشان دهد حاضر است حتي در اموري که درباره آنها علمي ندارد و جاهل است اظهار نظر کند و اين امر موجب مي‎شود که نظرش اشتباه از آب درآيد و خلاف اصل باشد. پس براي اينکه در ميان مردم رسوا نشود و آبرويش نريزد بر خود لازم مي‎دارد که از نظرش دفاع کند و براي اينکه مردم حرفش را قبول داشته باشند به ناچار بايد که خودش هم اين عقيده را قبول داشته باشد و چه بسا که برخي از مردم نيز حرف او را قبول کنند و اين امر باعث تباهي اعمال آنها شود چرا که عقيده‎ غلط و نادرست را به خورد مردم مي‎دهد. بنابراين انسان بايد در موضوعي که علم کافي درباره آن ندارد سکوت کند تا مجبور نشود براي دفاع از حرف خود آخرتش را بسوزاند.

امام صادق (ع) در اين‎باره مي‎فرمايند: «شخصي که سکوت مي‎کند از خطا و لغزش و اشتباه محفوظ مي‌ماند». (مصباح الشّريعه / ترجمه مصطفوي، ص: 118).

ب. جزء برترين عبادات

پيامبر اکرم (ص) در اين‎باره مي‎فرمايند: «الااخبركم بايسر العباده و اهونها علي البدن؟ الصمت و حسن الخلق؛ مي‎خواهيد شما را به عبادتي كه از همه عبادتها بر بدن آسانتر است خبر دهم؟ سكوت‌ و خوش اخلاقي‌». (ابوالقاسم پاينده، نهج الفصاحه، ص: 241).

پيامبر اکرم (ص) در حديث گهربار ديگري در اين‎باره خطاب به ابوذر مي‎فرمايند: «چهار چيز است كه غير از مؤمن به آن نمي‌رسد: سكوت‌ كه اول عبادت است، فروتني براي خداي سبحان، در هر جا به ياد خداي متعال بودن و كمي ثروت‌». (مكارم الاخلاق / ترجمه ميرباقري، ج‌2، ص: 480).

اين احاديث و احاديث ديگري که با اين مضمون در کتب مختلف حديثي وجود دارد دلالت بر اين دارد که سکوت جزء برترين عبادت‎هايي است که انسان مي‎تواند با آن به پروردگار متعال نزديکتر شود.

ج. آسايش عقل

کسي که خود را مجبور به اظهار عقيده کردن درباره چيزي که علم و آگاهي درباره آن ندارد مي‎کند باعث مي‎شود که به مغز و اعصاب خود فشار بياورد تا سخني را سرهم کند و تحويل مخاطبش بدهد تا خجل نشود. امّا اگر شخص عاقل باشد، به عقل خود فشار نمي‎آورد تا چيزي را سرهم کند و هم مردم را منحرف کند و هم خود را به تکلّف بيندازد.

امام صادق (ع) مي‎فرمايند: «النوم راحه للجسد و النطق‌ راحه للروح و السكوت‌ راحه للعقل‌؛ خواب، آسايش تن و نطق، آسايش‌ روح و سكوت، آسايش عقل است». (من لايحضره الفقيه، ج‌4، ص: 402 )

د. دوري شيطان از انسان

کسي که ساکت است و از بيهوده گويي حذر مي‎کند، طبيعتاً هميشه درحال تفکر و تعقل است و به جاي سخن بيهوده گفتن و وقت خود را تلف کردن به مطالعه مي‌پردازد تا سطح آگاهي خود را بالا ببرد و به معلوماتش بيفزايد که مبادا شبهه‎اي ناچيز او را از راه به در کند. لذا اين شخص کمتر در تله‎هاي شيطان گير مي‎افتد و کمتر به راه کج منحرف مي‎شود چرا که او به راه راست آگاه است و راه راست را از غير آن تشخيص مي‎دهد.

پيامبر اکرم(ص) در اين‎باره به ابوذر مي‎فرمايند: «بر تو باد كه جز در خوبي سكوت‌ كني، كه اين كار، شيطان را از تو براند و در كارهاي دينت ياري ات دهد». (مكارم الاخلاق / ترجمه ميرباقري، ج‌2، ص: 491).

ه. مايه سلامت انسان

اگر انسان بتواند در مورد چيزي که آگاهي کافي درباره آن ندارد سکوت کند موجب مي‎شود که از سخنان بيهوده حذر کند و سخني را به زبان نياورد که مخاطبش را ناراحت سازد و ميان آنها را برهم زند و اين امر سلامتي انسان را از هرحيث تضمين مي‎کند، چه از جهت سلامتي تنش و چه از جهت سلامتي عقلش و چه از جهت سلامتي آبرويش در ميان مردم.

پيامبر اکرم (ص) در اين‎باره مي‎فرمايند: «سكوت‌ اللسان سلامه الإنسان؛ خاموشي زبان مايه سلامت انسان است». (مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج‌9، ص: 30).

و. پرده‎ای ساتر برای شخص جاهل

سکوت‎های غيرجايز