نفقه همسر

درآمد. یکی از حقوق مسلّم زن در نظام خانواده،دریافت نفقه از شوهر خویش است. این حق از دیرباز در مقاطع مختلف تاریخی ودر میان بسیاری از ملّت‌ها وجود داشته است. اسلام این حق را به رسمیت شناخته واحکام وشرایط ویژه‌ای به آن بخشیده است. مقصود ما در این نوشتار بررسی نفقه از دیدگاه اسلام است.
مفهوم نفقه.
الف) در لغت: دانشمندان علم لغت،برای واژۀ نفقه ریشه‌های مختلفی ذکر کرده‌اند که بازگشت همه آنها به دو امر است.
1.خروج، رفتن، مستهلک شدن
2. رایج شدن
جوهری،لغت‌شناس معروف معتقد است که معانی نفقه به استعمال آن بستگی دارد.(1) منظور از نفقه در اینجا خروج مالی از اموال شخص است.
ب) در اصطلاح: فقهای امامیه عموماً نفقه را به معنای تأمین غذا،لباس،مسکن ونیازمندی‌های ضروری می‌دانند(2)
فلسفه وجوب نفقه
تأمین بودجۀ زندگی مشترک بر عهده سرپرست خانواده یعنی مرد است وزن هرچند خود دارای درآد وتمکن مالی باشد،از نفقه محروم نخواهد بود.در اینکه چرا اسلام چنین تکلیفی را بر عهده مرد قرار داده است دلایل فراوانی وجود دارد. گویا اسلام می‌خواهد
در برابر تمکین واطاعت زن از شوهر خویش چنین هزینه‌ای را بر مرد واجب کند وبدین وسیله تعامل دو جانبه وتساوی حقوق را به اجرا درآورد. از جمله اینکه گفته شده است،رنج طاقت‌فرسای تولید نسل،برعهدۀ زن است واین امر نیروی بدنی وتوانایی کاری زن را کاهش می‌دهد همچنین باقی ماندن جمال ونشاط زن،مستلزم آسایش بیشتر است واین با کار دائمی خارج از منزل منافات دارد.
ونیز ساختار وجودی زن وعواطف خاص او با درون منزل سازگارتر بوده وویژگی چسمی وروحی مرد با کار وتلاش در خارج منزل تناسب دارد.
ادلّه فقهی وجوب نفقه
1. قرآن. آیات متعددی در قرآن کریم دلالت بر وجوب نفقه زوجه دارند:
« الرِّجَالُ قَوَّا مُونَ عَلَى النِّسَآءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى‌ بَعْضٍ وَبِمَآ أَنفَقُواْ مِنْ أَمْوَ لِهِمْ فَالصَّلِحَتُ قَنِتَتٌ حَفِظَتٌ لِّلْغَیْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَالَّتِى تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهجُرُوهُنَّ فِى الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلَا تَبْغُواْ عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلِیًّا کَبِیرًا»(نساء/34)
مردان قیّم بر زنان‌اند، به خاطر فضیلتی که برخی از آنها بر بعضی دیگر دارند ونیز بدلیل اینکه از اموال خویش [به زنان] نفقه می‌دهند علّامه طباطبایی در تبیین کلمه «قیّم» در اینجا کسی است که عهده‌دار مخارج دیگری شده وبه وی نفقه می‌دهد.
الْمُؤْمِنِینَ »(بقره/223)
وبر پدر فرزند،پرداخت شایسته خوراک وپوشاک به زنان لازم است.(3)
2. روایات. روایات فراوانی به اصل وجوب نفقه همسر وهمچنین مقدار وحدود آن تصریح کرده‌اند: امام صادق (ع) می‌فرماید:
«زنی به حضور پیامبر اکرم (ص) آمد وازحق زوجه سؤال کرد حضرت فرمود: حق زن بر همسرش آن است که او را برهنگی بپوشاند واز گرسنگی برهاند وبه هنگامی که گناهی مرتکب می‌شود او را ببخشاید»(4)
موضوعات نفقه
نفقه اشیایی است که به عنوان نفقه زوجه از طرف زوج پرداخت می‌شود و«موضوعات نفقه» نام دارد.
برخی از فقها،فقط خوراک،پوشاک ومسکن را موضوعات نفقه می‌دانند.
بعضی دیگر علاوه بر سه مورد فوق اثاث منزل وخادم (در صورت عادت داشتن زن به خادم) را نیز جزء نفقه می‌دانند.
گروه سوم تمامی احتیاجات ضروری زن در زندگی را موضوع نفقه به شمار می‌آورند.
گروه چهارم علاوه بر ضروریات زندگی زن اعم از خوراک وپوشاک ودارو و... لوازم زینتی وآرایشی را نیز از موضوعات نفقه به حساب می‌آورند.(5)
مقدار نفقه زوجه
وقتی می‌گوئیم بر مرد خانواده واجب است غذا، پوشاک، مسکن و نیز اثاث منزل برای همسر خویش تهیه کند سؤال می‌شود چه مقدار از آنها مورد نظر است آیا ملاک توانایی مالی مرد است یا نیازمندی وخواسته‌ زن؟ در میان فقهای امامیه سه نظریه وجود دارد:
1. عده‌ای معتقدند که ملاک وضعیت زوج است زیرا آیه قرآن می‌فرماید:
« لِیُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِّن سَعَتِهِ‌»(طلاق/7)
شیخ طوسی آیه کریمه را چنین معنا می‌کند بر هر مردی واجب است نفقۀ زوجه‌اش را به مقدار توانش پرداخت کند. (6)
2. برخی معتقدند ملاک حال زوجه است؛ مرد می‌بایست در پرداخت نفقه موقعیت و شأن خانوادگی زوجه را در نظر بگیرد بدین سان حتی تحصیلات، امتیازات وشرایط اجتماعی او در مقدار نفقه مؤثر خواهد بود. اکثر فقهای امامیه این نظریه را ترجیح داده‌اند.(7)
3. گروهی از فقها بر این عقیده‌اند که ملاک حال زوجین است.(8)
شرایط وجوب نفقه
فقهای امامیه اتفاق نظر دارند که در وجوب نفقه همسر دو شرط لازم است.
1. دائمی بودن عقد. بنابراین در ازدواج موقت پرداخت نفقه به زن واجب نیست مگر اینکه حین عقد بر آن توافق کرده باشند.
2. تمکین کامل زوجه. تمکین در لغت به معنای فراهم ساختن واطاعت آمده است. در صورتی که زن از انجام وظایف همسری سرباز زند نفقه او ساقط خواهد شد.
تقدم نفقه زن. پرداخت نفقه به زوجه بر نفقه اقارب (پدر ومادر وخویشاوندان)تقدم دارد همچنین بر دیگر دیون شوره مقدم است.
زمان وجوب نفقه
در اینکه وجوب نفقه از حین عقد است یا بعد از تمکین زن؟ دو نظریه وجود دارد:
1. عده‌ای از فقهاء بر این باورند که عقد برای وجوب نفقه کافی است وتمکین لازم نیست اما نافرمانی مانع است.(9)
2. عده‌ای دیگر از فقهاء بر این عقیده‌اند که تا تمکین رخ ندهد یعنی زن خود را عرضه نکند نفقه واجب نمی‌شود یعنی تمکین کافی است.(10)
موارد سقوط نفقه
1. نشوز. نشوز به معنای سرکشی و تمّرد است. هنگامی که زن از وظایف خویش در برابر شوهر سرباز زند حق نفقه او ساقط می‌شود. امام صادق (ع) به نقل از پیامبر گرامی اسلام می‌فرمایند:
«هر زنی که بدون اجازه شوهرش از منزل خارج شود، مستحق نفقه نیست تا اینکه باز گردد»(11)
در این حدیث یکی از مصادیق نشوز ذکر شده است.
2. زوجه صغیره. در صورتی که تمکین شرط وجوب نفقه باشد نه اینکه نشوز مانع آن. مسلماً در مورد زوجه صغیره تمکین جنسی منتفی بوده ونفقه واجب نخواهد بود. در مقابل کسانی که نشوز را مانع وجوب نفقه می‌دانند،نفقه زوجه صغیره را واجب می‌دانند.
3. زوج صغیر وزوجه کبیره. عده‌ای از فقهاء از جمله شیخ طوسی معتقدند اگر سرپرست فرد صغیر برای او زن بالغی را عقد کند چون پسر نابالغ توانایی جماع با او را ندارد تعهد نفقه از وی ساقط است. (12)
4. زوجه مرتد. اگر زن مرتد شود نفقه وی ساقط می‌شود و چنان‌چه توبه کرد مجدداً نفقه‌اش واجب می‌شود.(13)
1) صحاح‌اللغة،کلمه(ن،ف.ق)
2) ر.ک: محقق حلّی،شرایع الاسلام،ج 2،ص 319.
3) از جمله آیات دیگری که به موضوع نفقه پرداخته است عبارتست از آیه‌7 سوره طلاق،آیه 239 از سوره بقره.
4) وسائل الشیعه،ج 15،کتاب النکاح،ابواب النفقات،ص 226.
5) ر.ک: محقق حلی،شرایع الاسلام،ج 2،ص 349؛علامه حلی،قواعد،کتاب النکاح،المقصد الخامس؛روح الله خمینی،تحریر الوسیله، ج2،ص 315.
6) التبیان،ج 10،ص37 همچنین به آیه «لایکلف الله نفساً الا ما آتاها» تمسک کرده‌اند.
7) ر.ک: میرزای قمی،جامع الشتات،ص 443؛علامه حلی،القواعد،کتاب النکاح،المقصد الخامس؛جواهر الکلام،ج 31،ص 331.
8) ر.ک: علامه طباطبایی،تفسیر المیزان،ج2،ص 240.
9) سید محسن حکیم،منهاج الصالحین،ج2،ص 213؛سیدابوالقاسم خویی،منهاج الصالحین،ص 393.
10) محقق حلی،شرایع الاسلام،ج2،ص 347؛ شهید اول،اللمعه الومشقیه،ج 1،ص 204.
11) وسائل‌الشیعه،ج 15،کتاب النکاح،ابواب النفقات،ص 230.
12) به نقل از علامه حلی،ایضاح الفوائد،ج 13،ص 268.
13)شیخ بهایی،جامع عباسی،ص 37؛روح‌الله خمینی،تحریر الوسیله،ج 2،ص 313.

جدیدترین ها در این موضوع

پیشرفت علمی (Scientific progress)

کار نظریه پیشرفت علمی فقط این نیست که به تشریح و توصیف نمونه‌ها و الگوهایی بپردازد که علم به واقع از آنها پیروی کرده است، بلکه باید ارزش‌ها یا اهدافی را مشخص سازد که بتوانیم آنها را به عنوان شاخص‌هایی برای تعیین "علم خوب" به کار گیریم. علاوه بر این، به سبب همین پیشرفت علمی است که جامعه‌ی علمی به کار خویش افتخار می‌ورزد و خود را نمونه‌ی بی‌رقیب عقلانیت نهادینه شده می‌داند. 7 مهر 1403, 14:7

تقلید معقول با شعور شهروندی تعارضی ندارد-قسمت اول

پرسش‌های بنیادین انسان درباره جهان هستی و چگونگی تفسیر آن، تاریخی به درازای اندیشه بشری دارد. 20 تیر 1397, 0:0

نقدی براصول و مبانی عرفان کیهانی

در بخش اول این مطلب نقدهایی بر مبانی و اصول عرفان کیهانی شامل ناممکن بودن عبادت خداوند و همچنین عدم امکان شناخت خدا و عشق و محبت به خداوند مطرح شد. 14 بهمن 1396, 16:2

نقدی بر مبانی واصول نظری عرفان کیهانی

یکی از مباحثی که درحوزه فکر و اندیشه درجامعه کنونی ما مطرح است، بحث ظهور و بروز جریان‌های شبه عرفان یا عرفان‌های کاذب و یا عرفان‌های منهای خدا و شریعت است. 14 بهمن 1396, 15:43

علم و ادراک و نحوه تشکیل آن

این مقاله با قبول موجودات جهان به عنوان موجودات عینی و واقعی و با قبول اینکه اشیا در فردیت خویش دارای تشخّص و تعیّن هستند و به عنوان اموری خارجی قلمداد می‌شوند، و همچنین با قبول اینکه آنچه ما ادراک می‌کنیم همانی است که در خارج وجود دارد، به تبیین مراحل ادراک و ایجاد علم می‌پردازد. 11 دی 1396, 14:7

پر بازدیدترین ها

فلسفه چیست؟

فلسفه حوزه‌ای از دانش بشری است که به پرسش و پاسخ درباره مسائل بسیار کلی و جایگاه انسان در آن می‌پردازد؛ مثلاً این که آیا جهان و ترکیب و فرآیندهای آن به طور کامل مادی است؟ 8 آذر 1396, 12:36

پیشرفت علمی (Scientific progress)

فلسفه علم

فلسفه علم یا فلسفه علوم شاخه‌ای ست از فلسفه که به مطالعه تاریخ، ماهیّت، اصول و مبانی، شیوه‌ها، ابزارها، و طبیعتِ نتایجِ به دست آمده در علومِ گوناگون همّت می‌گمارد. فلسفه علم، از لحاظِ علمِ موردِ بررسی خود به زیرشاخه‌هایِ متعدّدی تقسیم می‌گردد. 4 آذر 1396, 17:38

نقدی بر مبانی واصول نظری عرفان کیهانی

سیر تحول مدرنیته و ایرادات آن

اندیشه تجدد، در بلندپروازانه‌ترین روایت آن، پذیرش این است که انسان هم ارز همان چیزى است که انجام مى‌دهد؛ و بر این مبنا باید تناسبى تنگاتنگ میان تولید، که با علم تقویت مى‌شود، فن‌آورى یا دیوان‌سالارى، سازمان‌دهى جامعه، که با قانون قاعده‌مند مى‌شود، و سامان‌دهى به زندگى شخصى، که از سودجویى و البته از میل به رهایى از الزام‌ها جان مایه مى‌گیرد، وجود داشته باشد. 6 دی 1396, 13:8