ادب در همه جنبه‌های زندگی

يكي از شاخصه‌هاي تأثيرگذار در شخصيت انسانها، داشتن ادب است. دين مبين اسلام بر داشتن ادب در همه جنبه‌هاي زندگي آدمي تأكيد دارد. البته آن ادب و مرامي كه در راستاي توجه به معنويت و جنبه‌هاي انسان مدارانه باشد، نه رعايت ادب مثلاً به خاطر كسب شهرت و غيره.

ادب در لغت و اصطلاح

ادب در لغت به معني ظرف و حسن تناول است. به تعبير بعضي به معناي نيك گفتاري و نيك كرداري است، و بعضي ادب را در فارسي به فرهنگ ترجمه كرده و گفته‌اند: ادب يا فرهنگ به معني دانش است و با علم چندان فرقي ندارد. همين منبع درباره معناي اصطلاحي ادب مي‌نويسد: در معناي اصطلاحي ادب اختلافاتي بين اهل لغت هست، بعضي ادب را به معناي ملكه‌اي كه انسان را از خطا و اشتباه حفظ مي‌كند؛ گرفته‌اند و... سپس از قول علامه طباطبايي استفاده نموده و مي‌نويسد: حاصل معناي ادب آن است كه ادب هيأت نيكو و پسنديده‌اي است كه سزاوار است رفتار مشروع ديني يا عقلايي بر مبناي آن شكل گيرد؛ مانند آداب دعا و آداب ديدار دوستان. علامه از زيبايي به عنوان بن مايه معناي ادب ياد مي‌كند و مرز آداب و اخلاق را از يكديگر جدا مي‌داند؛ يعني اخلاق عبارت است از: ملكه‌هاي راسخ در روح كه در حقيقت وصفي از اوصاف روح است، ولي آداب عبارت است از هيأت زيبايي كه رفتارهاي آدمي بدان متصف مي‌شود و چگونگي صدور اعمال آدمي به صفات گوناگون روحي بستگي دارد. بنابراين، فرق است ميان اتصاف روح به امور اخلاقي و اتصاف عمل به آداب. خواسته نهايي انسان در زندگي همان چيزي است كه ادب او را در رفتارش مشخص مي‌كند و برايش خط مشي‌اي ترسيم مي‌كند كه در كارهايي كه براي رسيدن به آن مطلوب انجام مي‌دهد، از آن خط مشي تجاوز نمي‌كند.

ادب در عرف مردم

در عرف مردم، معمولاً ادب را به معني اخلاق مي‌گيرند. وقتي مي‌گويند: فلاني با ادب است يعني خود را به سجاياي اخلاقي آراسته است. اتفاقاً حديثي از مولا اميرالمؤمنين علي (ع) داريم كه ادب را به معناي اخلاق گرفته است: «دوستي با انسان بي ادب، صميمانه نخواهد بود». ممكن است اين اصل عقلايي هم مثل ساير اصول و ارزش‌هاي انساني خدشه‌دار شده باشد. گاهي انسان در جامعه دوستاني را مشاهده مي‌كند كه شايد در ديد اول به دوستي و صميميت آنها غبطه بخورد، ولي با اندك تأملي متوجه مي‌شود كه اين دوستان با كوچك‌ترين سوء تفاهمي بين خودشان، به راحتي اخلاقيات و حريم‌ها را دور مي‌زنند، چون به اخلاق اسلامي پايبند نيستند. در حديثي از پيامبر مكرم اسلام (ص) اين اخلاق اسلامي و معنوي، مورد تأكيد قرار گرفته است: «من ادب آموخته خدا هستم و علي (ع) ادب آموخته من، خدا مرا امر نموده به بخشش و نيكويي و نهي نموده از بخل و ستم، و هيچ چيزي نزد خدا منفورتر از بخل و اخلاق بد نيست و اخلاق بد عمل (نيك) را خراب مي‌نمايد همچنان كه سركه عسل را» اين حديث نياز به بحث دارد كه از حوصله اين مقاله بيرون است، ولي اين را بايد بدانيم: ادب و اخلاق آنگونه كه خدا و پيامبر و اهل بيت (ع) مي‌گويند، بايد باشد.

با ارزش‌تر از طلا و نقره

حضرت علي (ع) درباره ميزان نياز افراد به ادب نيكو مي‌فرمايد: «يقيناً مردم به ادب شايسته، بيشتر از طلا و نقره نيازمندند». در حقيقت هم همين است. ادب و اخلاق و كردار شايسته است كه انسانيت انسان را مشخص مي‌كند تا مسائل ديگر، ادب شايسته، در حقيقت زيربناي شخصيت و منش انسان است. اگر ادب را به معناي فرهنگ و دانش بگيريم؛ خواهيم فهميد كه حضرت در اين حديث بر خردورزي تأكيد نموده است. ولي با تأكيد بر جنبه اخلاق و راست كرداري... اتفاقاً در حديثي از امام صادق (ع) بر همراهي ادب شايسته و دانش تأكيد شده است: «شخص مؤمن همواره خانواده خود را از دانش و ادب شايسته بهره مند مي‌سازد تا همه آنها را وارد بهشت گرداند.» واضح است كه علم و دانشي كه با ادب و اخلاق و راست كرداري همراه نباشد؛ آسيب‌هاي بسياري را به همراه دارد.

بهترين ميراث

حضرت علي (ع) ادب را بهترين ميراث مي‌داند: «هيچ ميراثي مانند ادب نيست». وجود اين سرمايه ارزشمند و ميراث پر بها است كه انسانها را شخصيت مي‌دهد. روابط بين جامعه را به سمت صلح و صفا پيش برده و از تنش‌هاي بي‌مورد باز مي‌دارد.

آثار تواضع و فروتنی

در سخنان و فرمایشات حضرات معصومین علیهم‌السلام، آثار و برکات دنیوی و اخروی فراوانی برای تواضع بیان شده است که به برخی از آنها اشاره می‌شود.

سربلندی و بزرگی مقام

پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «اِنَ التَواضُعَ لا یَزیدُ الْعَبْدَ اِلا رِفْعَهً فَتَواضَعُوا یَرْفَعَکُمُ ا...؛ تواضع و فروتنی جز بزرگی بر انسان نمی‌افزاید. پس تواضع کنید تا خداوند شما را بلند مقام سازد.» همچنین فرمودند: «ما تَواضَعَ اَحَدٌ اِلا رَفَعَهُ ا...؛ هیچ کس تواضع نکرد، مگر اینکه خداوند او را بلند مرتبه کرد.»

سلامتی

امام علی (ع) فرمودند: «اَلتَواضُعُ یَکْسِبُکَ السَلامَهَ؛ تواضع برای تو سلامتی را به ارمغان می‌آورد.»

نظم در کارها

حضرت علی (ع) فرمودند: «بِخَفْضِ الْجَناحِ تَنْتَظِمُ الامُورِ؛ با تواضع و محبت، کارها نظم و سامان می‌یابد.»

نردبان ترقی

همان حضرت فرمودند: «التَواضُعُ سُلَمُ الشَرَفِ؛ تواضع و فروتنی نردبان بزرگی [و ترقی] است.»

زیادی نعمت

همچنین امام علی (ع) فرمودند: «بِالتَواضُعِ تَتِمُ النِعْمَهُ؛ با تواضع و فروتنی نعمت کامل می‌شود.»

محبت

و نیز آن حضرت فرمودند: «ثَمَرَهُ التواضُعِ الْمَحَبَهُ؛ محبت، میوه درخت تواضع است.»

قبولی عبادات

امام صادق (ع) فرمودند: «التَواضُعُ اَصْلُ کُلِ خَیْرٍ نَفیسٍ وَ مَرْتَبَهٍ رَفیعَهٍ... وَ لَیْسَ لِلهِ عَزَوَجَلَ عِبادَهٌ یَقْبَلُها وَ یَرْضاها اِلا وَ بابُهَا التَواضُعُ؛ تواضع ریشه هر کار نیک و با ارزش و مقام والایی است... و هیچ عبادتی برای خدا مورد قبول نخواهد بود، مگر اینکه درِ آن تواضع است.»

برتری در بندگی

رسول مکرم اسلام (ص) در خطبه‌ای فرمودند: «اَیُهَا الناسُ اِنَ اَفْضَلَ الناسِ عَبْدا مَنْ تَواضَعَ عَنْ رِفْعَهٍ؛ ای مردم، همانا برترین مردم از جهت بندگی، کسی است که با وجود برتری مقام، تواضع کند.»